ਇੱਕ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਲੰਮਾ ਰਾਹ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਿਮ ਆਦੇਸ਼ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ ਹਰ ਮੁਵੱਕਿਲ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਸ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਸਟੀਕਤਾ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਸ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ?
ਮੈਂ ਹਰ ਮੁਵੱਕਿਲ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦਾ ਦੇਣਦਾਰ ਹਾਂ। ਇਮਾਨਦਾਰ ਜਵਾਬ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸਿੱਧੀ ਲਕੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਜਿਸ ਦੀ ਪੀੜਤ ਧਿਰ ਉਮੀਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਪੜਾਅ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਬਹਿਸ, ਅਰਜ਼ੀ, ਇਤਰਾਜ਼ ਅਤੇ ਮੁਲਤਵੀ ਲਈ ਨਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਪੜਾਅ ਕੀ ਹਨ, ਹਰ ਪੜਾਅ ਕਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਲੰਮੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨੀ ਵਿਵਾਦ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਲੜਾਈਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਢਾਂਚਾ ਦਿਸਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਡੀਕ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਡੀਕ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ ਇਹ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ: ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵਾ
ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵੇ (plaint) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵਾ ਹਰ ਦੀਵਾਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਦੀ ਵੱਲੋਂ, ਯਾਨੀ ਉਸ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗ਼ਲਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਦਾਵੇ ਦਾ ਕਾਰਨ (cause of action) ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਥ, ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਆਧਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਰਾਹਤ ਮੰਗੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਗੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਟੀਕ ਰਾਹਤਾਂ। ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵਾ ਪੂਰੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਹੈ। ਮਾੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਏਗਾ।
ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਉਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਦਾ ਹਲਫ਼ਨਾਮਾ। ਅਦਾਲਤ ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਤੇ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਸਹੀ ਮੰਚ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੀ ਦਾਵੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਢੁਕਵੀਂ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੀਸ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੇ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਨੂੰ ਸੰਮਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ: ਲਿਖਤੀ ਬਿਆਨ
ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਨੂੰ ਸੰਮਨ ਤਾਮੀਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਨੂੰਨ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਬਿਆਨ (written statement) ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਆਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਿਖਤੀ ਬਿਆਨ ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਵੱਲੋਂ ਜਵਾਬ ਹੈ। ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਹਰ ਕਥਨ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਕਾਰਨਾ, ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਨਕਾਰਨਾ। ਅਸਪਸ਼ਟ ਨਕਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗਾ। ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਉਸ ਬਚਾਅ ਦਾ ਅਭਿਵਚਨ ਕਰੇ ਜਿਸ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਢਲਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਉਠਾਏ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਲਿਖਤੀ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬੀ ਦਾਅਵਾ (counter-claim) ਜਾਂ ਮੁਜਰਾਈ (set-off) ਦਾਖ਼ਲ ਕਰੇ।
ਸੰਹਿਤਾ ਤਾਮੀਲ ਦੀ ਮਿਤੀ ਤੋਂ ਤੀਹ ਦਿਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਿਖਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਜ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਨੱਬੇ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਐਕਟ, 2015 (Commercial Courts Act, 2015) ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਵਪਾਰਕ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਸੀਮਾ ਇੱਕ ਸੌ ਵੀਹ ਦਿਨ ਤੈਅ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਤੀ ਬਿਆਨ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣਯੋਗ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (directory) ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ: ਅਰਜ਼ੀਆਂ
ਇਸੇ ਮੋੜ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਦੀ ਆਰਡਰ XXXIX ਅਧੀਨ ਅਸਥਾਈ ਹੁਕਮਨਾਮੇ (temporary injunction) ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ, ਆਰਡਰ XXXVIII ਅਧੀਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਰਕੀ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ, ਰਿਸੀਵਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ, ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਉਪਲਬਧ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਤਰਿਮ ਰਾਹਤ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਆਰਡਰ VII ਨਿਯਮ 11 ਅਧੀਨ ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵਾ ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ, ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਆਰਡਰ VII ਨਿਯਮ 10 ਅਧੀਨ ਅਰਜ਼ੀ, ਧਾਰਾ 10 ਅਧੀਨ ਰੋਕ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ, ਜਾਂ ਵਾਦੀ ਦੀ ਹਰ ਅੰਤਰਿਮ ਮੰਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਅਰਜ਼ੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਸੁਣਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵੱਖਰੀ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ, ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਅਪੀਲੀ ਅਦਾਲਤ ਤੱਕ ਲਿਜਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਠੀਕ ਇੱਥੇ ਹੀ, ਇਸ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨਤੀਜਾਖ਼ੇਜ਼ ਲੜਾਈਆਂ ਅਕਸਰ ਜਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂ ਹਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਕੋਈ ਸਾਈਡ-ਸ਼ੋਅ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਮੁੱਖ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹਨ।
ਚੌਥਾ ਪੜਾਅ: ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਨਕਾਰਨਾ
ਅਭਿਵਚਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਨਕਾਰਨ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹਲਫ਼ਨਾਮਾ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਧਿਰ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਦਾਖ਼ਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਲਫ਼ ਤੇ ਹਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ। ਮੰਨੇ ਗਏ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਵਾਹੀ ਦੌਰਾਨ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਨਕਾਰੇ ਗਏ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: ਅਸਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਕਸ਼ਯ ਅਧਿਨਿਯਮ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023) ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ।
ਇਹ ਪੜਾਅ ਦਿਸਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਲਾਪਰਵਾਹ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਗਵਾਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੱਧਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਹੱਥੋਂ ਗੁਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੇਪਰਵਾਹ ਨਕਾਰ ਬਿਨਾਂ ਲੋੜ ਸੁਣਵਾਈ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚੇ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਕੀਲ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਨਕਾਰਨ ਦੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਵਕੀਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਅਜੇ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਲੈਅ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ।
ਪੰਜਵਾਂ ਪੜਾਅ: ਮੁੱਦੇ ਤੈਅ ਕਰਨਾ
ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਨਕਾਰਨ ਦੇ ਦਰਜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਦਾਲਤ ਮੁੱਦੇ (issues) ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਮੁੱਦਾ ਤੱਥ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਉਹ ਨੁਕਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਧਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਮੁੱਦੇ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਉਹ ਪਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਦਾਲਤ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੁਣਵਾਈ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਹਰ ਮੁੱਦੇ ਨਾਲ ਸਬੂਤ ਦਾ ਭਾਰ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰ ਅਭਿਵਚਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਛੇਵਾਂ ਪੜਾਅ: ਵਾਦੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਜਿਰ੍ਹਾ
ਵਾਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਧਿਰ ਤੇ ਸਬੂਤ ਦਾ ਭਾਰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਗਵਾਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਦੀਵਾਨੀ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਗਵਾਹੀ (evidence in chief) ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਰਾਹੀਂ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਤੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਵਾਹ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਵੱਲੋਂ ਜਿਰ੍ਹਾ (cross-examination) ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਦੇ ਵਕੀਲ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਰ੍ਹਾ ਕਾਮਨ ਲਾਅ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤੀ ਸੱਚ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਸੱਤਵਾਂ ਪੜਾਅ: ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ
ਹੁਣ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਬਚਾਅ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਵਾਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਗਵਾਹੀ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਰਾਹੀਂ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਗਵਾਹ ਨੂੰ ਵਾਦੀ ਦੇ ਵਕੀਲ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿਰ੍ਹਾ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਦਾਲਤੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਚਾਅ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੱਕ, ਸੁਣਵਾਈ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਖਾ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅੱਠਵਾਂ ਪੜਾਅ: ਅੰਤਿਮ ਬਹਿਸ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ
ਗਵਾਹੀ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੇ ਮਾਮਲਾ ਅੰਤਿਮ ਬਹਿਸ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਜਵਾਬ-ਉਲ-ਜਵਾਬ (rejoinder) ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਅਭਿਵਚਨਾਂ, ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ, ਜ਼ਬਾਨੀ ਗਵਾਹੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਦਾਲਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਢੁਕਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਿਕਰੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਰਾਹ ਲੰਮਾ ਕਿਉਂ ਹੈ
ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਅੱਠ ਪੜਾਅ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਦੇਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੀਵਾਨੀ ਸੁਣਵਾਈਆਂ, ਅਭਿਵਚਨਾਂ ਦਾ ਪੜਾਅ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਣਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਦਾਲਤ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੁਣਦੀ ਹੈ। ਗਵਾਹ ਇੱਕੋ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਵਾਹੀ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਆਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵਿਰਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਅਪਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ। ਸਾਡੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਤੇ ਬੋਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਕਾਜ਼ ਲਿਸਟਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਲਤਵੀਆਂ ਮੰਗੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੁਲਤਵੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਗਵਾਹ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਗਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਵਾਰ ਅਦਾਲਤ ਆਉਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੰਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਲਤ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰੇਗੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਾਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਖ਼ਾਮੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਥਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਗਵਾਹ ਨੂੰ ਥਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਖ਼ੁਦ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਵੀ ਥਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਬੈਂਚ ਅਤੇ ਬਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਲੰਮੇ ਰਾਹ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਇਕੱਲਾ ਤਰਕ ਸੁਝਾਏਗਾ।
ਲੰਬਿਤਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ
ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁਵੱਕਿਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇਗਾ।
ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨਤੀਜਾਖ਼ੇਜ਼ ਆਦੇਸ਼, ਅਕਸਰ, ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਿਮ ਆਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਬਿਤਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ (Pendency Paradox) ਕਹੋ। ਮਾਮਲਾ ਲੰਬਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੰਬਿਤ ਹੀ ਰਹੇਗਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ। ਪਰ ਉਸ ਲੰਬਿਤ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਅਸਲ ਨਤੀਜਾ, ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਅੰਤਰਿਮ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
ਵਿਵਾਦਿਤ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਸਥਿਤੀ (status quo) ਦਾ ਆਦੇਸ਼। ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਧਿਰ ਦੇ ਹੱਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ। ਸੰਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਰਦ-ਬੁਰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਕੁਰਕੀ ਦਾ ਆਦੇਸ਼। ਵਿਵਾਦਿਤ ਰਕਮਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼। ਨਿਰਣੇ ਤੱਕ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਾਲੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਚਾਰਜ ਲੈਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਰਿਸੀਵਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਉਸ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਵਸੂਲਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ ਮਿਲਦਾ, ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਜ਼ਬੂਤ ਅੰਤਰਿਮ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸਮਝੌਤੇ ਵੱਲ ਅੱਧਾ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਸੰਪਤੀ ਵੇਚਣ, ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ, ਗਿਰਵੀ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਹਸਤਾਂਤਰਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਿਮ ਆਦੇਸ਼ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਵਾਜਬ ਸਮਝੌਤਾ, ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਿਲੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਡਿਕਰੀ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਨੋਟ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਸੌਂਪਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਮੁਵੱਕਿਲ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਆਪਣਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਜਿੱਤਣਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਜਮੀ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੰਬਿਤ ਮਾਮਲੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਪਛਾਣ ਜੋੜਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੁਲਤਵੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਨੀਂਦ ਗੁਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਵਧਾਨ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਇਹ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਕਮਰਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਜਿੱਤਣਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਾਡੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭਦਾਇਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। Aatmaivaa hyaatmano bandhuh, aatmaivaa ripuraatmanah। ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਹੀ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਬਰ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਲਤ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਘਰ ਉਡੀਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।
ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵਕੀਲ ਕਰੋ ਜਿਸ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੋਵੇ। ਚੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਲਓ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਸੁਣੋ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਅੱਗੇ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖੋ ਕਿ ਕੀ ਵਕੀਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਥਾਰਥਕ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਚੋਣ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਤਸੱਲੀ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਾਮਲਾ ਸੌਂਪ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਅਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਜੋ ਅਜੇ ਆਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਚੈਂਬਰ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਨਾ ਕਰੋ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗ ਕੇ ਉਹ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾ ਦੁਹਰਾਓ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਫ਼ੀਸ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਉਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾ ਲੈਣ ਦਿਓ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਊਣੀ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਮਾਂ-ਮੁੱਲ
ਪੈਸੇ ਦਾ ਸਮਾਂ-ਮੁੱਲ ਕਿਸੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਾਕੰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਸਲ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ, ਜਿਊਂਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰੁਪਈਆ ਉਹ ਰੁਪਈਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਡਿਕਰੀ ਰਾਹੀਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਮੌਕਾ ਜਿਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਰੁਪਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਨਿਵੇਸ਼ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਗਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਚੱਕਰਵਾਧਾ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਉਹ ਖ਼ਰਚ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਹ ਨੁਕਸਾਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਡਿਕਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ।
ਖ਼ੁਦ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਨੁਸਾਰੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਜਿਹੜੇ ਸਾਲ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਾਲ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਗੇ। ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਜਬ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਨਿਪਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਬੀਮਾਂਕਿਕ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਲੜੇ ਗਏ ਉਸੇ ਮਾਮਲੇ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਅਪਵਾਦ ਹਨ, ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਹ ਮਾਮਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਅਪਵਾਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੱਲ ਉਹ ਹੱਲ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ ਲਈ ਚਾਹਾਂਗਾ। ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਣਾ ਹੈ, ਲੱਗੇਗਾ। ਰਾਹ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਾਂਗੇ। ਪਰ ਸਫ਼ਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਜੋ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਫ਼ਾਈਲ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਬੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਨਸਾਨ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਅੱਠ ਪੜਾਅ
ਇਸ ਨਿਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ, ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵੇ ਤੋਂ ਡਿਕਰੀ ਤੱਕ, ਫ਼ਿਲਮਾਈ ਗਈ ਝਲਕ, ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਚੈਨਲ ਤੇ।
ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਉਪਬੰਧ
ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮ
- ਦੀਵਾਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੰਹਿਤਾ, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908): ਧਾਰਾ 10; ਆਰਡਰ VII ਨਿਯਮ 10 ਅਤੇ 11; ਆਰਡਰ XXXVII, XXXVIII ਅਤੇ XXXIX
- ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਐਕਟ, 2015 (Commercial Courts Act, 2015)
- ਭਾਰਤੀ ਸਾਕਸ਼ਯ ਅਧਿਨਿਯਮ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023)
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?
ਕੋਈ ਇੱਕ ਇਮਾਨਦਾਰ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਬੰਧ ਕੋਈ ਬੇਈਮਾਨ ਅੰਕੜਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਿਤ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ: ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵਾ (plaint) ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਬਿਆਨ (written statement) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਰਜ਼ੀਆਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਜਾਂ ਨਕਾਰਨਾ, ਮੁੱਦੇ ਤੈਅ ਕਰਨਾ, ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਬਹਿਸ ਤੱਕ। ਹਰ ਪੜਾਅ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਰੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੌਕੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਕ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਦੇਸ਼ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
ਅਕਸਰ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਿਮ ਆਦੇਸ਼ (interim order), ਅਤੇ ਨਿਬੰਧ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਦਾਅਵਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਿਮ ਆਦੇਸ਼ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਇਦਾਦ ਕਿਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗੀ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਰੀ ਕਿਸ ਧਿਰ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁਕੱਦਮਾ ਅੰਤਰਿਮ ਪੜਾਅ ਤੇ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਣਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਉੱਥੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਹਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਬਤ ਹੋਣ।
ਭਾਰਤੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?
ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਬਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਹਰ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਉਪਾਅ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਮੁਲਤਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਾਜਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਤਬਾਹਕੁੰਨ। ਨਿਬੰਧ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਲੰਬਿਤਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ (Pendency Paradox) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਬਕਾਇਆ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੰਤਰਿਮ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅੰਤਰਵਰਤੀ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਕਾਏ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਉਮੀਦ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਰਣਨੀਤੀ ਨਾਲ ਮੁਕੱਦਮਾ ਲੜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।
ਕੀ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹਾਂ। ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਵਾਦ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਐਕਟ (Commercial Courts Act) ਅਧੀਨ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾਵਾਂ, ਕੇਸ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸੁਣਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰ-ਰੂਪ ਫ਼ੈਸਲੇ (summary judgement) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਕਾਮਯ ਲਿਖਤਾਂ (negotiable instruments) ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮਿਆਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੁਕੱਦਮੇ CPC ਦੇ ਆਰਡਰ XXXVII ਅਧੀਨ ਸਾਰ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ (leave to defend) ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅੰਤਰਿਮ ਅਰਜ਼ੀਆਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੇ ਪੂਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਅਤੇ ਮੁਲਤਵੀਆਂ ਤੋਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪਰਹੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਬਹੁਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ। ਹਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਰ ਨਾਲ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮੁਲਤਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਖਰੜੇ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਿਓ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁਣਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੋ। ਹਰ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਅੰਤਰਿਮ ਟਿੱਪਣੀ ਨੂੰ ਵਕੀਲ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਸੰਕਟ ਮੰਨਣ ਦੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਨਿਬੰਧ ਇਸੇ ਨੁਕਤੇ ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਾਇਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਜਵਾਬ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਲੇਖ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆਤਮਕ ਸਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਾਮਲੇ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਸੋਧਾਂ: ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਤੱਥ ਦੀ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ contact@lokeshbhardwajlawoffices.com ਤੇ 'Correction' (ਸੋਧ) ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਲਿਖੋ। ਸੋਧਾਂ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿਤੀ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Lokesh Bhardwaj ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਦਿੱਲੀ (Bar Council of Delhi) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਐਡਵੋਕੇਟ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਖ ਆਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਟਿੱਪਣੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਮਾਮਲੇ, ਧਿਰ ਜਾਂ ਕਾਰਵਾਈ ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਹਵਾਲੇ ਦੀਵਾਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੰਹਿਤਾ, 1908, ਭਾਰਤੀ ਸਾਕਸ਼ਯ ਅਧਿਨਿਯਮ, 2023, ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਐਕਟ, 2015, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਲਿਖਣ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਕੀਲ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
← ਲੇਖ