भारतात AI प्रणाली विकसित करणे आणि वापरात आणणे: कायदेशीर तपासणी सूची
कंपनी AI उत्पादन तयार करत असो किंवा आपल्या व्यवसायात ते वापरत असो, तेच कायदेशीर प्रश्न उभे राहतात. हे पान ते क्रमाने मांडते.
थोडक्यात
- AI साठी विशिष्ट कायदा अद्याप नाही, पण अनेक कायदे लागू होतात:
- IT अधिनियम आणि IT नियम. 20/02/2026 पासून लागू झालेल्या सुधारणेनंतर, माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम, 2000 (Information Technology Act, 2000) खालील IT नियम "कृत्रिमरीत्या निर्माण केलेली माहिती" (synthetically generated information: खरी वाटावी अशा प्रकारे तयार केलेले किंवा बदललेले ऑडिओ, प्रतिमा आणि व्हिडिओ) यांची व्याख्या करतात, आणि ती साठवणाऱ्या किंवा शक्य करणाऱ्या मध्यस्थांवर लेबलिंग आणि मजकूर काढून टाकण्याची कर्तव्ये लादतात.
- DPDP अधिनियम. डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण अधिनियम, 2023 (Digital Personal Data Protection Act, 2023) नुसार प्रशिक्षणासाठी किंवा प्रॉम्प्टमध्ये वापरलेला वैयक्तिक डेटा कायदेशीर रीतीने हाताळलाच पाहिजे. बहुतेक बंधने 13/05/2027 पासून लागू होतात.
- कॉपीराइट. प्रशिक्षण डेटा आणि निर्मिती यांतून कॉपीराइटचे प्रश्न उभे राहतात (पाहा लेख 2).
- ग्राहक संरक्षण. AI उत्पादन काय करते याविषयी दिशाभूल करणारे दावे, आणि सदोष सेवा.
- क्षेत्रीय नियम. बँकिंग, विमा, आरोग्य, दूरसंचार आणि रोखे नियामकांच्या स्वतःच्या अपेक्षा आहेत.
- कंपनीकडे काय व्यवस्था असली पाहिजे:
- तिच्या डेटा स्रोतांचा आणि त्यांवरील हक्कांचा नकाशा;
- AI काय करते आणि काय करत नाही हे मांडणाऱ्या ग्राहकांच्या अटी;
- डेटा प्रक्रियेच्या अटी;
- AI वापराविषयी अंतर्गत धोरण;
- परिणामकारक निर्णयांसाठी मानवी आढावा;
- घटना आणि तक्रारींसाठी योजना.
- प्लॅटफॉर्मसाठी: कृत्रिम मजकुराबाबत योग्य दक्षता, लेबलिंग, आणि IT नियमांनी आता ठरवलेल्या मुदतीत मजकूर काढून टाकणे.
- थोडक्यात टप्पे:
- AI वापराचे वर्गीकरण करा;
- डेटा आणि हक्कांचा नकाशा तयार करा;
- लागू होणाऱ्या कायद्याचा आढावा घ्या;
- करार आणि धोरणांचे मसुदे तयार करा;
- प्रशासन आणि नोंदींची व्यवस्था उभी करा;
- नियम बदलतील तसा पुन्हा आढावा घ्या.
- तयार ठेवा:
- उत्पादनाचे किंवा वापराचे वर्णन;
- डेटाचे स्रोत;
- मॉडेल पुरवठादार आणि त्यांच्या अटी;
- ग्राहकांशी केलेले करार;
- सध्याची गोपनीयता आणि सुरक्षा धोरणे.
तुमच्या कानावर पडणाऱ्या संज्ञा
- प्रशिक्षण डेटा (Training data)
- मॉडेल तयार करण्यासाठी वापरलेला डेटा. त्याचा स्रोत आणि संमतीची स्थिती महत्त्वाची असते.
- मॉडेल आणि वापरकर्ता व्यवसाय (Model and deployer)
- AI प्रणाली, आणि ग्राहकांसोबत तिचा वापर करणारा व्यवसाय.
- कृत्रिम मजकुराचे लेबलिंग (Labelling of synthetic content)
- नियमांनुसार आवश्यक असेल तेथे AI ने तयार केलेल्या साहित्यावर दिसणारी लेबले.
- प्रॉम्प्ट आणि आउटपुटमधील वैयक्तिक डेटा (Personal data in prompts and outputs)
- हा DPDP अधिनियमाखाली येतो.
- वापराच्या अटी आणि स्वीकारार्ह वापर धोरण (Terms of use and acceptable use policy)
- वापरकर्त्यांसोबतचा करार.
- मानवी देखरेख (Human oversight)
- AI च्या निर्णयांचा आढावा घेऊ शकणारी व्यक्ती, विशेषतः मोठा परिणाम करणाऱ्या वापरांमध्ये.
सविस्तर
टप्पा 1: वापराचे वर्गीकरण करा
कंपनी:
- मॉडेल तयार करत आहे का;
- तृतीय पक्षाच्या मॉडेलवर ॲप्लिकेशन तयार करत आहे का;
- आपल्या व्यवसायात AI साधन वापरात आणत आहे का;
- वापरकर्ते AI द्वारे मजकूर तयार करतात असा प्लॅटफॉर्म चालवत आहे का?
प्रत्येकात कर्तव्यांचे वेगळे मिश्रण असते.
टप्पा 2: डेटा आणि हक्क
प्रशिक्षणाच्या किंवा इनपुट डेटाच्या प्रत्येक स्रोतासाठी नोंद करा:
- त्याचा मालक कोण;
- तो कोणत्या परवान्याखाली मिळवला;
- त्यात वैयक्तिक डेटा आहे का;
- त्याच्या अटी AI वापराला परवानगी देतात का.
स्क्रॅप केलेल्या डेटाबाबत आणि ग्राहकांच्या डेटाबाबत विशेष काळजी आवश्यक असते.
टप्पा 3: लागू होणारा कायदा
- 2026 मध्ये सुधारित IT नियम. हे नियम कृत्रिमरीत्या निर्माण केलेली माहिती मध्यस्थांच्या चौकटीत आणतात. ते लेबलिंग आवश्यक करतात, आणि मजकूर काढून टाकण्याच्या मुदती कमी करतात.
- DPDP अधिनियम. प्रशिक्षण संचांमधील आणि प्रॉम्प्टमधील वैयक्तिक डेटावर हा अधिनियम लागू होतो.
- क्षेत्रीय नियमन. ग्राहकांविषयीच्या निर्णयांत AI वापरणाऱ्या कर्जदात्याने किंवा विमा कंपनीने निष्पक्षता आणि स्पष्टीकरणाविषयीच्या तिच्या नियामकाच्या अपेक्षा पूर्ण केल्याच पाहिजेत.
टप्पा 4: करार
- ग्राहकांच्या अटी सेवा, तिच्या मर्यादा आणि ग्राहकाच्या जबाबदाऱ्या यांचे वर्णन करतात. त्या दायित्वाचे वाटप करतात आणि निर्मितीच्या मालकीविषयी तरतूद करतात.
- मॉडेल पुरवठादाराच्या अटींचा पुढील बाबींसाठी आढावा घेतला जातो:
- डेटाचा वापर;
- गोपनीयता;
- नुकसानभरपाईच्या हमी;
- सेवेचे स्तर.
- कर्मचारी आणि कंत्राटदार ते जे तयार करतात त्यावरील आपले हक्क हस्तांतरित करतात.
टप्पा 5: प्रशासन
AI वापराविषयीच्या लेखी धोरणात पुढील बाबी असतात:
- मान्यताप्राप्त साधने;
- जो डेटा टाकता कामा नये तो डेटा;
- निर्मितीचा आढावा;
- नोंदी ठेवणे.
व्यक्तींवर लक्षणीय परिणाम करणाऱ्या निर्णयांचा आढावा माणसाकडून घेतला जातो.
नेहमीच्या चुका
- सार्वजनिक डेटा वापरण्यास मुक्त आहे असे गृहीत धरणे.
- प्रॉम्प्ट आणि डेटा कसे वापरले जातात याविषयी मॉडेल पुरवठादाराशी करारच नसणे.
- प्रणाली देऊ शकत नाही अशा अचूकतेचे वचन देणाऱ्या ग्राहकांच्या अटी.
- कर्मचाऱ्यांनी AI साधने वापरण्याविषयी अंतर्गत धोरणच नसणे.
लोक विचारतात ते प्रश्न
भारतात AI वापरात आणण्यासाठी परवाना लागतो का?
AI साठी कोणताही सर्वसाधारण परवाना नाही. क्षेत्रीय नियामक आणि IT नियम विशिष्ट कर्तव्ये लादतात.
AI द्वारे निर्माण झालेल्या मजकुरावर आम्हाला लेबल लावावे लागते का?
कृत्रिम मजकूर साठवणाऱ्या किंवा तो निर्माण करणे शक्य करणाऱ्या मध्यस्थांवर सुधारित IT नियमांखाली लेबलिंगची कर्तव्ये आहेत. इतर व्यवसायांनी वापरकर्त्यांची दिशाभूल टाळण्यासाठी लेबलिंगचा विचार करावा.
आम्ही आमच्या ग्राहकांच्या डेटावर प्रशिक्षण देऊ शकतो का?
करार आणि डेटा संरक्षण कायदा परवानगी देत असेल तरच. वैयक्तिक डेटासाठी कायदेशीर आधार आणि सूचना आवश्यक असते.
ही उत्तरे शैक्षणिक स्वरूपाचे सारांश आहेत; ती कोणत्याही वैयक्तिक प्रकरणावरील कायदेशीर सल्ला नाहीत.
गंभीर प्रश्नासाठी नीट वाचलेली कागदपत्रे हवीत.
भेटी पूर्वनियोजित वेळ घेऊन G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi येथे होतात. पत्रव्यवहार प्रमुख वकील वाचतात.
हे पान बार कौन्सिल ऑफ इंडिया नियमांनी (Bar Council of India Rules) दिलेल्या परवानगीनुसार Lokesh Bhardwaj Law Offices च्या कामाविषयी सर्वसाधारण माहिती देते. हा कायदेशीर सल्ला नाही, आणि यामुळे वकील-अशील संबंध निर्माण होत नाही. LBLO कोणत्याही प्रकरणात केवळ लेखी मान्य केलेल्या नियुक्तीच्या आधारेच काम पाहते.
कायद्याची स्थिती 14/11/2026 रोजीची.
← सर्व कार्यक्षेत्रे