AI, कॉपीराइट आणि AI निर्माण करत असलेल्या गोष्टींची मालकी
दोन प्रश्न प्रमुख आहेत: इतरांच्या कृतींवर मॉडेलला प्रशिक्षण देता येते का, आणि मॉडेल जे निर्माण करते त्याचा मालक कोण? दोन्ही बाबतीत भारतीय कायदा अजून विकसित होत आहे.
थोडक्यात
- कॉपीराइट असलेल्या कृतींवर प्रशिक्षण.
- ANI Media Pvt. Ltd. v. Open AI OpCo LLC, CS(COMM) 1028/2024 या प्रकरणात दिल्ली उच्च न्यायालयाने 24/07/2026 च्या आपल्या निकालाद्वारे OpenAI विरुद्ध अंतरिम मनाई हुकमासाठीचा ANI चा अर्ज फेटाळला.
- प्रशिक्षण परदेशातील सर्व्हरवर झाले असले तरी आपल्याला अधिकारक्षेत्र आहे, असे न्यायालयाने ठरवले.
- प्रशिक्षणासाठी कृती साठवणे हे वाजवी व्यवहारात (fair dealing) मोडते, असे प्रथमदर्शनी मत न्यायालयाने व्यक्त केले.
- हे केवळ अंतरिम मत आहे. दावा प्रलंबित आहे, आणि हा प्रश्न खटल्याच्या सुनावणीत ठरवला जाईल. निकालाविरुद्धचे ANI चे अपील उच्च न्यायालयाच्या खंडपीठासमोर प्रलंबित आहे.
- निर्मिती. त्याच निकालात न्यायालयाला, अंतरिम टप्प्यावर, असे आढळले की ChatGPT ने ANI च्या कृती लक्षात ठेवून पुन्हा तयार केल्या हे ANI दाखवू शकलेले नाही.
- AI निर्मितीचा मालक कोण. भारतीय कॉपीराइट कायदा मानवी लेखकांच्या कृतींना संरक्षण देतो. मुख्यतः AI ने निर्माण केलेल्या निर्मितीला संरक्षण मिळते का, किती प्रमाणात मिळते, आणि तिचा मालक कोण, हे निश्चित झालेले नाही. करारांमध्ये याचे स्पष्ट वाटप करावे.
- पेटंट. AI शी संबंधित शोधांचे पेटंट केवळ ते पेटंटयोग्यतेच्या कसोट्या पूर्ण करत असतील तेथेच घेता येते. Computer programmes per se (केवळ संगणक प्रोग्राम) वगळलेले आहेत.
- व्यापार गुपिते. मॉडेल, वेट्स, प्रॉम्प्ट आणि डेटासंच यांना सहसा करारांद्वारे गोपनीय माहिती म्हणून संरक्षण दिले जाते.
- काय करावे:
- प्रशिक्षण डेटाच्या स्रोतांची आणि त्यांच्या परवान्यांची नोंद ठेवा;
- करारांत निर्मितीच्या मालकीचे वाटप करा;
- गोपनीयतेद्वारे मॉडेल आणि डेटा यांचे संरक्षण करा;
- संरक्षण महत्त्वाचे असेल तेथे मानवी सर्जनशील योगदानाची कागदोपत्री नोंद ठेवा.
तुमच्या कानावर पडणाऱ्या संज्ञा
- लेखक आणि मालक (Author and owner)
- कायद्याने मान्य केलेला निर्माता, आणि हक्क धारण करणारी व्यक्ती.
- मौलिकता (Originality)
- कॉपीराइट संरक्षणासाठीचा किमान निकष.
- संगणकाने निर्माण केलेली कृती (Computer-generated work)
- कॉपीराइट अधिनियम कृती निर्माण करवून घेणाऱ्या व्यक्तीला तिचा लेखक मानतो. मुख्यतः AI ने निर्माण केलेल्या आउटपुटला हे कसे लागू होते हे अद्याप निश्चित झालेले नाही.
- न्याय्य व्यवहार (Fair dealing)
- संशोधन, समीक्षा आणि वृत्तांकन यांसारखे मर्यादित परवानगी असलेले वापर.
- परवाना आणि अभिहस्तांकन (Licence and assignment)
- वापरण्याची परवानगी, आणि मालकीचे हस्तांतरण.
- कॉपीराइट असलेल्या कृतींवर प्रशिक्षण (Training on copyrighted works)
- वादग्रस्त प्रश्न, ज्यावर दिल्ली उच्च न्यायालयासमोर खटला चालू आहे.
सविस्तर
टप्पा 1: कशाला संरक्षण आहे हे जाणून घ्या
कॉपीराइट मूळ साहित्यिक, कलात्मक, संगीत आणि नाट्य कृती, चित्रपट, ध्वनिमुद्रणे आणि संगणक प्रोग्राम यांना संरक्षण देतो. तथ्ये आणि कल्पनांना संरक्षण नाही; त्यांच्या अभिव्यक्तीला आहे.
टप्पा 2: प्रशिक्षण
ANI प्रकरणाचा निर्णय खटल्याच्या सुनावणीत होईपर्यंत, प्रशिक्षणाविषयीची स्थिती म्हणजे एका न्यायालयाचे अंतरिम मत आहे. कंपन्यांनी:
- परवानाप्राप्त किंवा परवानगी असलेल्या डेटाला प्राधान्य द्यावे;
- ऑप्ट-आउट आणि संकेतस्थळांच्या अटींचा आदर करावा;
- काय वापरले आणि कोणत्या आधारावर याच्या नोंदी ठेवाव्यात.
मजकुराच्या मालकांनी काय घेतले गेले आणि ते निर्मितीत कसे दिसते याची नोंद ठेवावी.
टप्पा 3: निर्मिती आणि मालकी
जेथे एखादी व्यक्ती सर्जनशील निवडी करते आणि AI चा वापर साधन म्हणून करते, तेथे त्या व्यक्तीच्या योगदानाला संरक्षण मिळू शकते. निर्मिती मुख्यतः यंत्राने तयार केलेली असेल तर संरक्षण अनिश्चित आहे. ग्राहक, कर्मचारी आणि फ्रीलान्सर यांच्याशी केलेल्या करारांत निर्मितीचा मालक कोण आणि प्रत्येक बाजू तिचे काय करू शकते हे नमूद केलेले असावे.
टप्पा 4: अंमलबजावणी
ज्या व्यवसायाच्या मजकुराची नक्कल झाली आहे त्याच्यासाठी उपायांमध्ये यांचा समावेश होतो:
- कायदेशीर नोटीस;
- दिल्ली उच्च न्यायालयाच्या वाणिज्यिक विभागात उल्लंघनासाठी दावा;
- अंतरिम मनाई हुकूम;
- प्लॅटफॉर्मना मजकूर काढून टाकण्याच्या विनंत्या.
लोक विचारतात ते प्रश्न
कॉपीराइट असलेल्या साहित्यावर AI मॉडेलला प्रशिक्षण देणे भारतात कायदेशीर आहे का?
हे अद्याप निश्चित झालेले नाही. दिल्ली उच्च न्यायालयाने जुलै 2026 मध्ये अंतरिम मनाई हुकूम नाकारला, पण मुख्य दावा, आणि त्या नकाराविरुद्धचे अपील, प्रलंबित आहेत.
आमचे कर्मचारी AI साधनाने तयार करतात त्या प्रतिमेचा किंवा मजकुराचा मालक कोण?
ते मानवी योगदानावर आणि साधनाच्या अटींवर अवलंबून असते. तुमच्या करारांत ही स्थिती नमूद केलेली असावी.
आम्ही आमच्या AI प्रणालीचे पेटंट घेऊ शकतो का?
शक्यता आहे, जर ती computer programme per se (केवळ संगणक प्रोग्राम) पेक्षा अधिक असेल आणि नावीन्य, कल्पक पाऊल आणि औद्योगिक उपयोग या कसोट्या पूर्ण करत असेल.
ही उत्तरे शैक्षणिक स्वरूपाचे सारांश आहेत; ती कोणत्याही वैयक्तिक प्रकरणावरील कायदेशीर सल्ला नाहीत.
गंभीर प्रश्नासाठी नीट वाचलेली कागदपत्रे हवीत.
भेटी पूर्वनियोजित वेळ घेऊन G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi येथे होतात. पत्रव्यवहार प्रमुख वकील वाचतात.
हे पान बार कौन्सिल ऑफ इंडिया नियमांनी (Bar Council of India Rules) दिलेल्या परवानगीनुसार Lokesh Bhardwaj Law Offices च्या कामाविषयी सर्वसाधारण माहिती देते. हा कायदेशीर सल्ला नाही, आणि यामुळे वकील-अशील संबंध निर्माण होत नाही. LBLO कोणत्याही प्रकरणात केवळ लेखी मान्य केलेल्या नियुक्तीच्या आधारेच काम पाहते.
कायद्याची स्थिती 14/11/2026 रोजीची.
← सर्व कार्यक्षेत्रे