AI, ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਤੇ AI ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ
ਦੋ ਸਵਾਲ ਭਾਰੂ ਹਨ: ਕੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਮਾਡਲ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਜੋ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ? ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ
- ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ।
- ANI Media Pvt. Ltd. v. Open AI OpCo LLC, CS(COMM) 1028/2024 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ 24/07/2026 ਦੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਰਾਹੀਂ OpenAI ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਤਰਿਮ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਲਈ ANI ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
- ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਸਰਵਰਾਂ ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ।
- ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ (prima facie) ਇਹ ਰਾਏ ਲਈ ਕਿ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨਾ ਵਾਜਬ ਵਰਤੋਂ (fair dealing) ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਤਰਿਮ ਰਾਏ ਹੈ। ਦਾਅਵਾ ਲੰਬਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ (trial) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ANI ਦੀ ਅਪੀਲ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ ਅੱਗੇ ਲੰਬਿਤ ਹੈ।
- ਆਊਟਪੁੱਟ। ਉਸੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਅੰਤਰਿਮ ਪੜਾਅ ਤੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ANI ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਸਕੀ ਕਿ ChatGPT ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦੁਹਰਾਈਆਂ।
- AI ਆਊਟਪੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਾਨੂੰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ AI ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਆਊਟਪੁੱਟ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ, ਇਹ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਕਰਾਰਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
- ਪੇਟੈਂਟ। AI ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਦਾ ਪੇਟੈਂਟ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੇਟੈਂਟਯੋਗਤਾ ਦੀਆਂ ਕਸੌਟੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ। ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ per se ਬਾਹਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।
- ਵਪਾਰਕ ਭੇਤ। ਮਾਡਲ, ਵੇਟਸ (weights), ਪ੍ਰੌਂਪਟ ਅਤੇ ਡਾਟਾਸੈੱਟ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਕੀ ਕਰੀਏ:
- ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਡਾਟਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਦਰਜ ਕਰੋ;
- ਇਕਰਾਰਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਊਟਪੁੱਟ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵੰਡੋ;
- ਗੁਪਤਤਾ ਰਾਹੀਂ ਮਾਡਲਾਂ ਅਤੇ ਡਾਟਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ;
- ਜਿੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਹਿਮ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖੋ।
ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋਗੇ
- ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਮਾਲਕ (Author and owner)
- ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਚਨਾਕਾਰ, ਅਤੇ ਹੱਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ।
- ਮੌਲਿਕਤਾ (Originality)
- ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸ਼ਰਤ।
- ਕੰਪਿਊਟਰ ਨਾਲ ਬਣੀ ਰਚਨਾ (Computer-generated work)
- ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਐਕਟ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਚਨਾ ਬਣਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ AI ਨਾਲ ਬਣੇ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਜੇ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੈ।
- ਵਾਜਬ ਵਰਤੋਂ (Fair dealing)
- ਸੀਮਤ ਮਨਜ਼ੂਰ ਵਰਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਖੋਜ, ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ।
- ਲਾਇਸੈਂਸ ਅਤੇ ਸਪੁਰਦਗੀ (Licence and assignment)
- ਵਰਤਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ, ਅਤੇ ਮਾਲਕੀ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ।
- ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ (Training on copyrighted works)
- ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਸਵਾਲ, ਜਿਸ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਅੱਗੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ
ਕਦਮ 1: ਜਾਣੋ ਕਿ ਕੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ
ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਮੌਲਿਕ ਸਾਹਿਤਕ, ਕਲਾਤਮਕ, ਸੰਗੀਤਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਸਾਊਂਡ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੱਥ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
ਕਦਮ 2: ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ANI ਕੇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਬਾਰੇ ਸਥਿਤੀ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਅੰਤਰਿਮ ਰਾਏ ਹੈ। ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ:
- ਲਾਇਸੈਂਸਸ਼ੁਦਾ ਜਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਡਾਟਾ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ;
- ਔਪਟ-ਆਊਟ ਅਤੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ;
- ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਣ ਕਿ ਕੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਤੇ।
ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਊਟਪੁੱਟ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਕਦਮ 3: ਆਊਟਪੁੱਟ ਅਤੇ ਮਲਕੀਅਤ
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਚੋਣਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ AI ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਊਟਪੁੱਟ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਗਾਹਕਾਂ, ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼੍ਰੀਲਾਂਸਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕਰਾਰਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਊਟਪੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਧਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕਦਮ 4: ਹੱਕ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣਾ
ਜਿਸ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਨਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਪਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
- ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੋਟਿਸ;
- ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਲੰਘਣਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ;
- ਅੰਤਰਿਮ ਹੁਕਮਨਾਮੇ;
- ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮੱਗਰੀ ਹਟਾਉਣ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ।
ਸਵਾਲ ਜੋ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ
ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ AI ਮਾਡਲ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ?
ਅਜੇ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 2026 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਿਮ ਹੁਕਮਨਾਮਾ (interim injunction) ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਇਨਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪੀਲ, ਦੋਵੇਂ ਲੰਬਿਤ ਹਨ।
ਸਾਡੇ ਸਟਾਫ਼ ਵੱਲੋਂ AI ਟੂਲ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਤਸਵੀਰ ਜਾਂ ਲਿਖਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ?
ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਟੂਲ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਲਿਖੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ AI ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਪੇਟੈਂਟ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ per se ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ, ਖੋਜੀ ਕਦਮ (inventive step) ਅਤੇ ਸਨਅਤੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਕਸੌਟੀਆਂ ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰੇ।
ਇਹ ਜਵਾਬ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਸਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰੀਫ਼ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇ।
ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਂ ਲੈ ਕੇ G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ਵਿਖੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆਪ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਪੰਨਾ Lokesh Bhardwaj Law Offices ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਨਿਯਮ (Bar Council of India Rules) ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਐਡਵੋਕੇਟ ਅਤੇ ਮੁਵੱਕਿਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। LBLO ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੋਈ ਐਂਗੇਜਮੈਂਟ ਤੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 14/11/2026 ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸੀ।
← ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ