ट्रेड मार्क, शोधापासून अंमलबजावणीपर्यंत
ट्रेड मार्क्स अधिनियम, 1999 खाली ट्रेड मार्कची पूर्वतपासणी, अर्ज, अर्जाचा पाठपुरावा, विरोध, नूतनीकरण आणि अंमलबजावणी, दिल्ली उच्च न्यायालयासमोरील दाव्यांसह.
थोडक्यात
- नोंदणीकृत ट्रेड मार्क त्याच्या मालकाला, ज्या मालासाठी किंवा सेवांसाठी तो नोंदवला आहे त्यांच्या संबंधात तो वापरण्याचा अनन्य हक्क (कलम 28), आणि उल्लंघनाविरुद्ध उपाय (कलम 29) देतो.
- मार्क वापरणारा किंवा वापरू इच्छिणारा कोणताही व्यवसाय, व्यक्ती किंवा कंपनी यासाठी अर्ज करू शकते; नोंदणी वर्गनिहाय होते.
- आधी शोध: रजिस्ट्रीच्या नोंदींमध्ये तंतोतंत तसेच आणि मिळतेजुळते मार्क शोधले जातात, आणि नकाराची निरपेक्ष कारणे (कलम 9) आणि सापेक्ष कारणे (कलम 11) यांच्या कसोटीवर मार्क तपासला जातो.
- प्राधिकरण: ट्रेड मार्क निबंधक (Registrar of Trade Marks), Trade Marks Registry मार्फत, अर्ज स्वीकारतो (कलम 18).
- तपासणी: रजिस्ट्री तपासणी अहवाल काढते; उत्तर सामान्यतः तो मिळाल्यापासून एक महिन्याच्या आत द्यावे लागते.
- जाहिरात: स्वीकारलेल्या अर्जाची जाहिरात Trade Marks Journal मध्ये प्रसिद्ध केली जाते (कलम 20).
- विरोध: जाहिरातीपासून चार महिन्यांत कोणतीही व्यक्ती विरोध करू शकते; अर्जदाराने नोटीस मिळाल्यापासून दोन महिन्यांत प्रति-निवेदन दाखल केलेच पाहिजे, नाहीतर अर्ज सोडून दिला असे मानले जाते (कलम 21).
- नोंदणी अर्जाच्या तारखेपासून लागू होते (कलम 23).
- नूतनीकरण: नोंदणी दहा वर्षे टिकते आणि दर दहा वर्षांनी तिचे नूतनीकरण करता येते; मुदत संपल्यानंतर सहा महिन्यांत अधिभारासह नूतनीकरण, आणि एक वर्षाच्या आत पुनर्स्थापना करता येते (कलम 25).
- नोंदणी नसलेल्या मार्कांना पासिंग ऑफच्या दाव्याने संरक्षण मिळते (कलम 27(2)); सलग पाच वर्षे न वापरलेला नोंदणीकृत मार्क काढून टाकला जाऊ शकतो (कलम 47).
- उल्लंघनाचे आणि पासिंग ऑफचे दावे जिल्हा न्यायालयापेक्षा खालचे नसलेल्या न्यायालयात दाखल केले जातात (कलम 134); दिल्लीत, जुलै 2021 मध्ये स्थापन झालेला उच्च न्यायालयाचा बौद्धिक संपदा विभाग त्याची IP प्रकरणे त्याच्या 2022 च्या नियमांखाली ऐकतो.
- Lokesh Bhardwaj Law Offices (LBLO) काय करते: शोध घेते आणि त्यांचा अहवाल देते, अर्ज दाखल करते आणि त्यांचा पाठपुरावा करते, विरोधाची आणि दुरुस्तीची (rectification) प्रकरणे चालवते, वापर थांबवण्याच्या नोटिसा (cease and desist notices) पाठवते, आणि उल्लंघनाचे आणि पासिंग ऑफचे दावे दाखल करते किंवा त्यांत बचाव करते.
टप्प्याटप्प्याने
- मार्क निवडणे आणि त्याची पूर्वतपासणी. प्रक्रिया अर्ज दाखल करण्यापूर्वीच सुरू होते. प्रस्तावित मार्क संबंधित वर्गांमध्ये रजिस्ट्रीच्या नोंदींत आणि बाजारात शोधला जातो. वर्णनात्मक किंवा सर्वसामान्य शब्दावर कलम 9 खाली हरकत येण्याची शक्यता असते; आधीच्या मार्कच्या जवळ जाणाऱ्या मार्कवर कलम 11 खाली हरकत येण्याची शक्यता असते. या टप्प्यावरचा छोटा शोध अहवाल नंतर ब्रँड बदलण्यापेक्षा स्वस्त पडतो.
- अर्ज दाखल करणे. अर्ज कलम 18 खाली Trade Marks Registry कडे दाखल केला जातो; त्यात मार्क, माल किंवा सेवा आणि कलम 7 मधील वर्गीकरणानुसार त्यांचा वर्ग, अर्जदार, आणि मार्क आधीच वापरात आहे का आणि कधीपासून, हे नमूद केले जाते. आधीपासूनच्या वापराच्या दाव्याला बिले आणि जाहिराती यांसारख्या पुराव्याचा आधार दिला जातो.
- तपासणी. रजिस्ट्री अर्ज तपासते आणि काही हरकती असल्यास त्या उपस्थित करणारा तपासणी अहवाल काढते. उत्तर, वापराच्या किंवा वेगळेपणाच्या आधारभूत पुराव्यासह, सामान्यतः अहवाल मिळाल्यापासून एक महिन्याच्या आत द्यावे लागते. हरकत कायम ठेवली गेली, तर निबंधकासमोर सुनावणी ठेवली जाते.
- जाहिरात आणि विरोध. अर्ज स्वीकारला गेला की त्याची जाहिरात Trade Marks Journal मध्ये प्रसिद्ध केली जाते (कलम 20). जाहिरातीच्या तारखेपासून चार महिन्यांत कोणतीही व्यक्ती विरोधाची नोटीस दाखल करू शकते (कलम 21(1)). अर्जदाराने नोटिशीची प्रत मिळाल्यापासून दोन महिन्यांत प्रति-निवेदन दाखल केलेच पाहिजे, तसे न केल्यास अर्ज सोडून दिला असे मानले जाते (कलम 21(2)). त्यानंतर दोन्ही बाजू पुरावा दाखल करतात, आणि निबंधक त्यांचे म्हणणे ऐकून निर्णय देतो.
- नोंदणी. विरोध झाला नाही, किंवा तो अयशस्वी ठरला, तर मार्क नोंदवला जातो, आणि नोंदणी अर्जाच्या तारखेपासून लागू होते (कलम 23). नोंदणी प्रमाणपत्र हे नंतरच्या कार्यवाहीत वैधतेचा प्रथमदर्शनी पुरावा असते (कलम 31).
- नूतनीकरण आणि वापर. नोंदणी दहा वर्षे टिकते आणि पुढील दहा दहा वर्षांच्या कालावधीसाठी तिचे नूतनीकरण करता येते (कलम 25). नूतनीकरणाची तारीख चुकली, तरी मुदत संपल्यानंतर सहा महिन्यांत अधिभार भरून नोंदणीचे नूतनीकरण करता येते, आणि शुल्क न भरल्यामुळे काढून टाकलेला मार्क मुदत संपल्यापासून एक वर्षाच्या आत पुन्हा नोंदवहीत आणता येतो. मार्क ज्या स्वरूपात नोंदवला आहे त्याच स्वरूपात वापरावा: अर्जाच्या तीन महिने आधीपर्यंत, सलग पाच वर्षे न वापरलेला मार्क बाधित व्यक्तीच्या अर्जावर काढून टाकला जाऊ शकतो (कलम 47).
- उल्लंघन किंवा नक्कल. बाजारात मिळताजुळता मार्क दिसतो, तेव्हा आधी पुरावा गोळा केला जातो: खरेदी, छायाचित्रे, ऑनलाइन सूची आणि तारखा. त्यानंतर वापर थांबवण्याची नोटीस पाठवली जाऊ शकते. नोंदणीकृत मार्कच्या उल्लंघनाचा, किंवा पासिंग ऑफचा दावा जिल्हा न्यायालयापेक्षा खालचे नसलेल्या न्यायालयात दाखल केला जातो; नोंदणीकृत मार्कांसाठी, मालक जेथे प्रत्यक्ष आणि स्वेच्छेने राहतो किंवा व्यवसाय करतो तेथे दावा करू शकतो (कलम 134). दिलाशात मनाई हुकूम, नुकसानभरपाई किंवा नफ्याचा हिशेब, आणि उल्लंघन करणारा माल ताब्यात देणे यांचा समावेश होतो (कलम 135).
- दिल्ली उच्च न्यायालयासमोर. दिल्लीत, उच्च न्यायालयाकडील बौद्धिक संपदेची प्रकरणे त्याचा बौद्धिक संपदा विभाग ऐकतो; बौद्धिक संपदा अपील मंडळ (Intellectual Property Appellate Board) रद्द झाल्यानंतर जुलै 2021 मध्ये हा विभाग स्थापन झाला, आणि 2022 मध्ये अधिसूचित झालेले नियम त्याला लागू होतात. अंतरिम मनाई हुकूम हा सहसा निर्णायक टप्पा असतो. प्रतिवादीने नोंदणीच्या वैधतेला आव्हान दिले, तर न्यायालय कलम 124 आणि कलम 57 खाली दुरुस्तीचा प्रश्न हाताळू शकते.
लागू होणाऱ्या तरतुदी
- ट्रेड मार्क्स अधिनियम, 1999: कलम 7, 9, 11, 18, 20, 21, 23, 25, 27, 28, 29, 31, 47, 57, 124, 134 आणि 135
- ट्रेड मार्क्स नियम, 2017 (Trade Marks Rules, 2017)
- दिल्ली उच्च न्यायालय बौद्धिक संपदा हक्क विभाग नियम, 2022 (Delhi High Court Intellectual Property Rights Division Rules, 2022)
- व्यापारी न्यायालये अधिनियम, 2015 (Commercial Courts Act, 2015) (ट्रेड मार्कचे दावे व्यापारी वाद म्हणून ऐकले जातात)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
ट्रेड मार्कची नोंदणी किती काळ टिकते?
ट्रेड मार्क्स अधिनियम, 1999 (Trade Marks Act, 1999) च्या कलम 25 खाली नोंदणी दहा वर्षे टिकते आणि तिचे पुढील दहा दहा वर्षांच्या कालावधीसाठी, कितीही वेळा, नूतनीकरण करता येते. नूतनीकरण वेळेत दाखल झाले नाही, तरी मुदत संपल्यानंतर सहा महिन्यांत अधिभारासह केलेल्या अर्जावर निबंधक (Registrar) ते करू शकतो. त्यानंतर, शुल्क न भरल्यामुळे काढून टाकलेला मार्क, मुदत संपल्यापासून एक वर्षाच्या आत केलेल्या अर्जावर, निबंधकाला ते न्याय्य वाटल्यास, पुन्हा नोंदवहीत आणून त्याचे नूतनीकरण करता येते. नूतनीकरणाची तारीख नोंदवून ठेवली तर अधिभार आणि जोखीम दोन्ही टळतात.
कोणीतरी माझ्या मार्कसारख्या मार्कसाठी अर्ज केला आहे. मी त्याला विरोध कसा करू?
Trade Marks Journal वर लक्ष ठेवा. ट्रेड मार्क्स अधिनियम, 1999 च्या कलम 21(1) खाली, अर्जाची जाहिरात ज्या तारखेला प्रसिद्ध होते त्या तारखेपासून चार महिन्यांत कोणतीही व्यक्ती विरोधाची नोटीस दाखल करू शकते. नोटिशीत कारणे नमूद केली जातात, जसे की तुमच्या आधीच्या मार्कशी साम्य आणि तुमचा आधीपासूनचा वापर. अर्जदाराने नोटीस मिळाल्यापासून दोन महिन्यांत प्रति-निवेदन (counter-statement) दाखल केलेच पाहिजे, नाहीतर अर्ज सोडून दिला असे मानले जाते. त्यानंतर दोन्ही बाजू पुरावा दाखल करतात आणि निबंधकाने निर्णय देण्यापूर्वी त्यांचे म्हणणे ऐकले जाते. चार महिन्यांची मुदत वाढवण्याची कोणतीही तरतूद अधिनियमात नाही.
माझा मार्क नोंदणीकृत नाही. तरीही मी नक्कल करणाऱ्याला थांबवू शकतो का?
होय, पासिंग ऑफच्या (passing off) दाव्याने. ट्रेड मार्क्स अधिनियम, 1999 चे कलम 27(2), नोंदणी नसतानाही, आपला माल किंवा सेवा तुमच्या असल्याचे भासवणाऱ्या व्यक्तीविरुद्ध दावा करण्याचा हक्क अबाधित ठेवते. तुम्हाला त्या मार्कमधील नावलौकिक (goodwill), गोंधळ निर्माण होण्याची शक्यता असलेले चुकीचे निवेदन, आणि नुकसान किंवा त्याची शक्यता हे सिद्ध केलेच पाहिजे. सर्वोच्च न्यायालयाने Cadila प्रकरणात फसवे साम्य ठरवण्यासाठीचे घटक सांगितले. पासिंग ऑफ सिद्ध करणे नोंदणीकृत मार्कच्या उल्लंघनापेक्षा अवघड असते, आणि लवकर अर्ज करण्याचे हे एक कारण आहे.
ट्रेड मार्कचा दावा मी कुठे दाखल करू शकतो?
ट्रेड मार्क्स अधिनियम, 1999 च्या कलम 134 खाली, उल्लंघनाचा किंवा पासिंग ऑफचा दावा जिल्हा न्यायालयापेक्षा खालच्या न्यायालयात दाखल करता येत नाही. नोंदणीकृत मार्कच्या उल्लंघनासाठी, प्रतिवादी जेथे आहे किंवा दाव्याचे कारण जेथे उद्भवले त्या नेहमीच्या ठिकाणाव्यतिरिक्त, मालक ज्या न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्रात प्रत्यक्ष आणि स्वेच्छेने राहतो किंवा व्यवसाय करतो त्या न्यायालयातही दावा करू शकतो. दिल्लीत, उच्च न्यायालयाकडील IP प्रकरणे त्याचा बौद्धिक संपदा विभाग (Intellectual Property Division) त्याच्या 2022 च्या नियमांखाली ऐकतो.
मी वापर थांबवला तर माझा नोंदणीकृत मार्क काढून टाकला जाऊ शकतो का?
होय. ट्रेड मार्क्स अधिनियम, 1999 च्या कलम 47 खाली, अर्जाच्या तीन महिने आधीपर्यंत, नोंदणीपासून पाच वर्षे किंवा त्याहून अधिक सलग कालावधी त्या मार्कच्या प्रामाणिक वापराशिवाय गेला असेल, तर बाधित व्यक्ती नोंदणीकृत मार्क काढून टाकण्यासाठी अर्ज करू शकते. नोंदणी जिवंत ठेवण्यासाठी केलेला नाममात्र वापर मोजला जात नाही. मार्क काढून टाकण्याची मागणी करणाऱ्या व्यक्तीने वापर झाला नाही हे सिद्ध केलेच पाहिजे. मार्क वापरात असल्याचे दाखवणारी तारखेसह बिले, पॅकेजिंग आणि जाहिराती जपून ठेवणे हे सर्वांत सोपे संरक्षण आहे.
ही उत्तरे शैक्षणिक स्वरूपाचे सारांश आहेत; ती कोणत्याही वैयक्तिक प्रकरणावरील कायदेशीर सल्ला नाहीत.
हे पान 17/10/2026 रोजीच्या कायद्याचा शैक्षणिक सारांश आहे. हा कायदेशीर सल्ला नाही.
गंभीर प्रश्नासाठी नीट वाचलेली कागदपत्रे हवीत.
भेटी पूर्वनियोजित वेळ घेऊन G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi येथे होतात. पत्रव्यवहार प्रमुख वकील वाचतात.
← कॉर्पोरेट कार्यक्षेत्र