લીઝ, ભાડુઆત અને ખાલી કરાવવું: દિલ્હીમાં મકાનમાલિક અને ભાડૂત
દિલ્હીમાં ભાડુઆતને કયો કાયદો લાગુ પડે છે તે ભાડા અને વિસ્તાર પર આધાર રાખે છે.
ટૂંકમાં
- કયો કાયદો લાગુ પડે છે? દિલ્હીમાં જવાબ ભાડા અને વિસ્તાર પર આધાર રાખે છે:
- દિલ્હી ભાડા નિયંત્રણ અધિનિયમ, 1958 (Delhi Rent Control Act, 1958, DRC Act) હેઠળ આવતી જગ્યાઓ ફક્ત અધિનિયમમાં દર્શાવેલાં કારણો પર જ, ભાડા નિયંત્રક સમક્ષ, પાછી મેળવી શકાય છે.
- તેની બહારની જગ્યાઓ, સામાન્ય રીતે જ્યાં માસિક ભાડું Rs. 3,500 થી વધુ હોય (ભાડા ટોચમર્યાદા, rent ceiling) (કલમ 3(c)), લીઝ પૂરી થયા પછી અથવા નોટિસથી તે સમાપ્ત થયા પછી કબજા માટેના દીવાની દાવાથી પાછી મેળવાય છે.
- પ્રામાણિક જરૂરિયાત. DRC નું સૌથી વધુ વપરાતું કારણ મકાનમાલિકની પોતાના માટે કે આશ્રિત કુટુંબીજન માટેની પ્રામાણિક જરૂરિયાત (bona fide requirement) છે (કલમ 14(1)(e)). તેમાં ઝડપી સમરી પ્રક્રિયા (કલમ 25B) લાગુ પડે છે, જે કલમ 14A થી 14D નાં ખાસ કારણોને પણ લાગુ પડે છે. ભાડૂતે નિયંત્રક પાસેથી બચાવની રજા (leave to defend) મેળવવી જ પડે. તે વગર ખાલી કરાવવાનો આદેશ થાય છે.
- વાણિજ્યિક લીઝ મોટે ભાગે કરારના કેસ છે: ભાડું, ભાડાવધારો, લૉક-ઇન, સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ, જાળવણી, નવીકરણ અને બહાર નીકળવું. સારી રીતે ઘડાયેલી લીઝ મોટા ભાગના વિવાદો ટાળે છે.
- લીવ એન્ડ લાઇસન્સ. ઘણા માલિકો લીઝને બદલે લીવ એન્ડ લાઇસન્સ કરાર વાપરે છે. માત્ર નામથી સંબંધ નક્કી થતો નથી; તેનો સાર નક્કી કરે છે.
- નોંધણી. વર્ષોવર્ષની, એક વર્ષથી વધુ મુદતની, અથવા વાર્ષિક ભાડું રાખતી લીઝ નોંધાવવી જ પડે (કલમ 17(1)(d), નોંધણી અધિનિયમ, 1908 (Registration Act, 1908)), અને દરેક લીઝ પર સ્ટેમ્પ લાગવો જ જોઈએ. જે ન નોંધાયેલી લીઝની નોંધણી જરૂરી હતી તે કેટલાક હેતુઓ માટે પુરાવામાં અસ્વીકાર્ય બની શકે છે.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- પટે આપનાર, પટેદાર; મકાનમાલિક, ભાડૂત; લાઇસન્સ આપનાર, લાઇસન્સધારક (Lessor, lessee; landlord, tenant; licensor, licensee)
- લીઝ કે લાઇસન્સ હેઠળના પક્ષકારો.
- લૉક-ઇન પિરિયડ (Lock-in period)
- એવો સમયગાળો જે દરમિયાન કોઈ પણ પક્ષ લીઝ સમાપ્ત કરી શકતો નથી (અથવા ફક્ત એક જ પક્ષ કરી શકે છે).
- ભાડાવધારો (Escalation)
- ભાડામાં સમયાંતરે થતો વધારો.
- સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ (Security deposit)
- નુકસાન કે બાકી ભાડા સામે રખાતી પરત મળવાપાત્ર રકમ.
- જગ્યા ખાલી કરવાની નોટિસ (Notice to quit)
- ભાડુઆત સમાપ્ત કરતી નોટિસ, ભાડા નિયંત્રણ બહાર કબજાના દાવા પહેલાં જરૂરી.
- બચાવની રજા (Leave to defend)
- કલમ 25B હેઠળ પ્રામાણિક જરૂરિયાતના આધારે ખાલી કરાવવાનો વિરોધ કરવા ભાડૂતને જોઈતી પરવાનગી.
- સ્ટાન્ડર્ડ ભાડું (Standard rent)
- DRC અધિનિયમ હેઠળ, નિયંત્રક નક્કી કરી શકે તે ભાડું.
- મેસ્ને પ્રોફિટ્સ અને વપરાશ તથા કબજા માટે નુકસાની (Mesne profits and damages for use and occupation)
- ભાડુઆત પૂરી થયા પછી ચાલુ રહેલા કબજા માટેનું વળતર.
- પેટાભાડે આપવું (Sub-letting)
- સંમતિ વગર જગ્યા બીજાને ભાડે આપવી. તે ખાલી કરાવવાનું માન્ય કારણ છે.
વિગતવાર
1. DRC અધિનિયમ હેઠળ ખાલી કરાવવું.
કલમ 14 કારણોની યાદી આપે છે. તેમાં આનો સમાવેશ છે:
- નોટિસ પછી ભાડું ન ચૂકવવું;
- પેટાભાડે આપવું;
- દુરુપયોગ;
- પ્રામાણિક જરૂરિયાત;
- નોંધપાત્ર નુકસાન.
પ્રામાણિક જરૂરિયાત માટે મકાનમાલિકે બતાવવું જ પડે કે જરૂરિયાત સાચી છે અને બીજી કોઈ વાજબી રીતે યોગ્ય રહેઠાણ ઉપલબ્ધ નથી. અદાલતો દાવો કરાયેલી જરૂરિયાતને હકીકતોના આધારે તપાસે છે.
કલમ 25B હેઠળ, ત્રીજી અનુસૂચિ (Third Schedule) માંના ફોર્મમાં સમન્સ બજ્યાના 15 દિવસની અંદર, ભાડૂત કારણો જણાવતા સોગંદનામા સાથે બચાવની રજા માટે અરજી કરે છે (કલમ 25B(4)). રજા નકારાય, તો ખાલી કરાવવાનો આદેશ થાય છે. કલમ 25B(8) ની જોગવાઈ (proviso) હેઠળ હાઈકોર્ટમાં રિવિઝન થઈ શકે છે. પ્રામાણિક જરૂરિયાત માટેનો ખાલી કરાવવાનો આદેશ સામાન્ય રીતે આદેશની તારીખથી છ મહિના સુધી બજવી શકાતો નથી (કલમ 14(7)).
2. DRC અધિનિયમ બહારના કબજાના દાવા.
મકાનમાલિક:
- નોટિસથી ભાડુઆત સમાપ્ત કરે છે (અથવા લીઝની મુદત પૂરી થાય છે);
- કબજા અને મેસ્ને પ્રોફિટ્સ માટે દાવો દાખલ કરે છે;
- દાવો ચાલે ત્યાં સુધી વપરાશ અને કબજાના ચાર્જ જમા કરાવવાનો આદેશ માગી શકે છે.
ભાડૂત ભાડુઆત અને ભાડું કબૂલે ત્યાં, ઑર્ડર XII રૂલ 6 CPC હેઠળ કબૂલાતના આધારે ચુકાદો વહેલું હુકમનામું લાવી શકે છે.
3. વાણિજ્યિક લીઝનો મુસદ્દો.
પાછળથી થતા વિવાદો નક્કી કરતા મુદ્દા:
- લૉક-ઇન અને વહેલું બહાર નીકળવું;
- ભાડાવધારો;
- ફિટ-આઉટ પિરિયડ અને ભાડામુક્ત સમયગાળો;
- જાળવણી અને સામાન્ય વિસ્તારના ચાર્જ;
- વપરાશની કલમ;
- પેટાભાડે આપવું અને ગ્રુપ કંપનીને સોંપણી;
- વિલંબ પર વ્યાજ સાથે ડિપોઝિટનું રિફંડ;
- વિવાદ નિવારણ, બેઠક (seat) દર્શાવીને લવાદ દ્વારા.
4. ભાડૂતો માટે.
ભાડાની રસીદો અને બેંક ટ્રાન્સફરના રેકોર્ડ રાખો. નોટિસોનો લેખિતમાં જવાબ આપો. મકાનમાલિક ભાડું લેવાની ના પાડે ત્યાં, DRC ભાડૂત નિયંત્રક પાસે ભાડું જમા કરાવી શકે છે (કલમ 27).
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
શું DRC અધિનિયમ મારી દુકાનને લાગુ પડે છે?
તે ભાડું, તારીખ અને વિસ્તાર પર આધાર રાખે છે. ભાડું તપાસો અને વિસ્તાર જાહેર (notified) થયેલો છે કે નહીં તે તપાસો.
ભાડૂતે છ મહિનાથી ભાડું ચૂકવ્યું નથી. શું હું જગ્યાને તાળું મારી શકું?
ના. જાતે ખાલી કરાવવું ગેરકાયદે છે. કાનૂની રસ્તો અપનાવો.
પ્રામાણિક જરૂરિયાતનો કેસ કેટલો સમય લે છે?
સમરી પ્રક્રિયા ઝડપી હોવા માટે જ છે. વિવાદિત રજા અરજીઓ અને રિવિઝન સમય વધારે છે.
શું 11 મહિનાનો કરાર વધુ સલામત છે?
તેનાથી ફરજિયાત નોંધણી ટળે છે. તેનાથી કબજેદાર અતિક્રમણ કરનાર બની જતો નથી, અને જ્યાં અધિનિયમ લાગુ પડતો હોય ત્યાં ભાડા નિયંત્રણ દૂર થતું નથી.
મકાનમાલિક મારી ડિપોઝિટ પાછી આપતા નથી. હવે શું?
કાનૂની નોટિસ, પછી વસૂલાતનો દાવો, અથવા કરાર મંજૂરી આપે ત્યાં છેલ્લા મહિનાના ભાડા સામે સરભર.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.
15/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો