ભારતમાં કાગળોની બજવણી અને પુરાવા વિદેશની કાર્યવાહીઓ માટે
જ્યારે ભારતની બહારની કોઈ અદાલતને ભારતમાંની વ્યક્તિ પર કાગળો બજાવવાની, અહીંના સાક્ષી પાસેથી પુરાવા લેવાની, અથવા ભારતીય કાયદો શું કહે છે તેના નિવેદનની જરૂર હોય, ત્યારે માર્ગ હેગ સર્વિસ અને એવિડન્સ કન્વેન્શન, દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 અને એ કન્વેન્શન હેઠળની ભારતની ઘોષણાઓ નક્કી કરે છે.
ટૂંકમાં
- બજવણી. ભારત હેગ સર્વિસ કન્વેન્શનનું પક્ષકાર છે, જે ભારત માટે 01/08/2007 થી અમલમાં છે. વિનંતીઓ કેન્દ્રીય સત્તામંડળ, એટલે કે કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલયના કાનૂની બાબતોના વિભાગ, પાસે અંગ્રેજીમાં અથવા અંગ્રેજી અનુવાદ સાથે જાય છે.
- ટપાલ નહીં, સીધી બજવણી નહીં. ભારતે જાહેર કર્યું છે કે તે આર્ટિકલ 10 માંની બધી વૈકલ્પિક પદ્ધતિઓનો, ટપાલથી બજવણી સહિત, વિરોધ કરે છે. આયોજન કેન્દ્રીય સત્તામંડળના માર્ગ માટે જ કરવું.
- પુરાવા. ભારત હેગ એવિડન્સ કન્વેન્શનનું પક્ષકાર છે, જે 08/04/2007 થી અમલમાં છે, પરંતુ ફક્ત તેના જોડાણને સ્વીકારનારા દેશો સાથે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 2007 માં સ્વીકાર્યું, અને યુનાઇટેડ કિંગડમનો સ્વીકાર 10/05/2026 ના રોજ અમલમાં આવ્યો.
- સુનાવણી પહેલાંની ડિસ્કવરી. ભારત દસ્તાવેજોની સામાન્ય, સુનાવણી પહેલાંની ડિસ્કવરી માટેના લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટનો અમલ કરશે નહીં. ફક્ત વિનંતીમાં નિર્દિષ્ટ ચોક્કસ દસ્તાવેજો જ મંગાવી શકાય.
- ભારતીય કાયદો. વિદેશી અદાલતો સામાન્ય રીતે નોંધાયેલા ભારતીય એડવોકેટ પાસેથી, સોગંદનામા કે ઘોષણા દ્વારા, અભિપ્રાયના પુરાવા તરીકે ભારતીય કાયદો સ્વીકારે છે, જે નોટરી કે કોન્સ્યુલર અધિકારી સમક્ષ સહી કરાયેલો હોય અને કન્વેન્શનના બીજા દેશમાં ઉપયોગ માટે એપોસ્ટિલ કરાયેલો હોય.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- કેન્દ્રીય સત્તામંડળ (Central Authority)
- વિદેશથી આવતી વિનંતીઓ સ્વીકારવા કન્વેન્શનનો દરેક દેશ નિયુક્ત કરે તે કચેરી. ભારત માટે તે કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલય (કાનૂની બાબતોનો વિભાગ) છે; પુરાવા માટે, હાઈકોર્ટો પણ નિયુક્ત છે.
- બજવણી માટેની વિનંતી (Request for service)
- વિદેશી અદાલત કે અધિકારીએ બજાવવાના દસ્તાવેજ સાથે બે નકલમાં મોકલેલું હેગનું મૉડેલ ફૉર્મ.
- બજવણીનું પ્રમાણપત્ર (Certificate of service)
- ભારતમાં ભરીને અરજદારને પાછું મોકલાતું ફૉર્મ, જે જણાવે છે કે દસ્તાવેજ કેવી રીતે, ક્યાં અને ક્યારે બજાવાયો, અથવા કેમ ન બજાવાયો.
- લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટ (Letter of request, letter rogatory)
- એક દેશની અદાલતની બીજા દેશની અદાલતને પુરાવા લેવાની કે બીજું કોઈ ન્યાયિક કાર્ય કરવાની વિનંતી.
- કમિશન (Commission)
- દીવાની કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ 78 અને ઓર્ડર XXVI હેઠળ, ભારતીય અદાલત જે હુકમથી સાક્ષીની જુબાની લેવા કોઈ અદાલત કે વ્યક્તિની નિમણૂક કરે તે હુકમ.
- સુનાવણી પહેલાંની ડિસ્કવરી (Pre-trial discovery)
- સુનાવણી પહેલાં સામા પક્ષ પાસેથી દસ્તાવેજો મેળવવાની કોમન લૉ પ્રક્રિયા. ભારતે એવિડન્સ કન્વેન્શનના આર્ટિકલ 23 હેઠળ જાહેર કર્યું છે કે ચોક્કસ દસ્તાવેજો સિવાય તે તેના માટેની વિનંતીઓનો અમલ કરશે નહીં.
- એપોસ્ટિલ (Apostille)
- હેગ એપોસ્ટિલ કન્વેન્શન હેઠળનું પ્રમાણપત્ર, જે કન્વેન્શનના બીજા દેશમાં ઉપયોગ માટે જાહેર દસ્તાવેજનું, નોટરી કરાયેલા સોગંદનામા સહિત, પ્રમાણીકરણ કરે છે. ભારતમાં તે વિદેશ મંત્રાલય આપે છે.
- લીગલાઇઝેશન (Legalisation)
- દસ્તાવેજ આપનાર દેશ અને સ્વીકારનાર દેશના દૂતાવાસ દ્વારા પ્રમાણીકરણની સાંકળ, જેનો ઉપયોગ બે દેશો વચ્ચે એપોસ્ટિલ કન્વેન્શન લાગુ ન પડતું હોય ત્યાં થાય છે.
વિગતવાર
ભારતમાં કાગળોની બજવણી
હેગ સર્વિસ કન્વેન્શન
ભારત 23/11/2006 ના રોજ દીવાની કે વાણિજ્યિક બાબતોમાં ન્યાયિક અને ન્યાયેતર દસ્તાવેજોની વિદેશમાં બજવણી અંગેના 15/11/1965 ના હેગ કન્વેન્શન (Hague Convention on the Service Abroad of Judicial and Extrajudicial Documents in Civil or Commercial Matters) માં જોડાયું. કન્વેન્શન ભારત માટે 01/08/2007 ના રોજ અમલમાં આવ્યું. જ્યારે પણ ન્યાયિક કે ન્યાયેતર દસ્તાવેજ બજવણી માટે વિદેશ મોકલવાનો હોય અને બજવણી જેના પર કરવાની હોય તે વ્યક્તિનું સરનામું જાણીતું હોય, ત્યારે દીવાની કે વાણિજ્યિક બાબતોમાં તે લાગુ પડે છે (આર્ટિકલ 1).
ભારતનું કેન્દ્રીય સત્તામંડળ કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલયનો કાનૂની બાબતોનો વિભાગ છે. ભારત માટેનાં હેગ કોન્ફરન્સનાં પાનાં બે કન્વેન્શન હેઠળ વિભાગનાં જુદાં જુદાં કચેરી સરનામાં આપે છે, તેથી કાગળો રવાના કરતાં પહેલાં વિભાગ પાસેથી હાલનું સરનામું પાકું કરી લેવું જોઈએ.
વિનંતી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે
- મૂળ દેશમાં સક્ષમ સત્તામંડળ કે ન્યાયિક અધિકારી કન્વેન્શન સાથે જોડેલા મૉડેલ ફૉર્મમાં કેન્દ્રીય સત્તામંડળને વિનંતી મોકલે છે. કોઈ લીગલાઇઝેશન જરૂરી નથી (આર્ટિકલ 3).
- વિનંતી અને બજાવવાનો દસ્તાવેજ બે નકલમાં મોકલવામાં આવે છે (આર્ટિકલ 3). આર્ટિકલ 5 હેઠળની ભારતની ઘોષણા પ્રમાણે બધી વિનંતીઓ અંગ્રેજીમાં હોવી અથવા અંગ્રેજી અનુવાદ સાથે હોવી જરૂરી છે.
- કેન્દ્રીય સત્તામંડળ ભારતીય કાયદો સ્થાનિક કાર્યવાહીઓ માટે નિર્ધારિત કરે તે પદ્ધતિથી, અથવા અરજદાર માગે તે ચોક્કસ પદ્ધતિથી, જો તે ભારતીય કાયદા સાથે સુસંગત હોય તો, બજવણીની વ્યવસ્થા કરે છે (આર્ટિકલ 5). મૉડેલ ફૉર્મમાંનો સારાંશ દસ્તાવેજ સાથે બજાવવામાં આવે છે.
- ભારતમાં, દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 ની કલમ 29 કેન્દ્ર સરકારે જાહેર કરેલી વિદેશી અદાલતોએ કાઢેલા સમન્સને ભારતની અદાલતોમાં મોકલવાની અને જાણે એ અદાલતોએ કાઢ્યા હોય તેમ બજાવવાની છૂટ આપે છે. 12/01/2009 નું જાહેરનામું G.S.R. 24(E) આ સર્વિસ કન્વેન્શનના બધા પક્ષકાર દેશોની દીવાની અદાલતોને લાગુ પાડે છે. કલમ 31 પુરાવા આપવા કે દસ્તાવેજો રજૂ કરવાના સમન્સને પણ એ જ રીતે લાગુ પાડે છે.
- મૉડેલ ફૉર્મમાં બજવણીનું પ્રમાણપત્ર ભરીને સીધું અરજદારને પાછું મોકલવામાં આવે છે. તે બજવણીની પદ્ધતિ, સ્થળ અને તારીખ અને જેના પર બજવણી થઈ તે વ્યક્તિ, અથવા બજવણી નિષ્ફળ જવાનાં કારણો, જણાવે છે (આર્ટિકલ 6).
જે દેશને વિનંતી મોકલાઈ હોય તે કન્વેન્શનનું પાલન કરતી વિનંતી ફક્ત ત્યારે જ નકારી શકે જ્યારે પાલનથી તેના સાર્વભૌમત્વ કે સુરક્ષાનો ભંગ થાય (આર્ટિકલ 13). હેગ કોન્ફરન્સની વેબસાઇટ પરની ભારતની માહિતી જણાવે છે કે બજવણી માટે કોઈ ચાર્જ લાગતો નથી. જ્યાં ન્યાયિક અધિકારી કે ખાસ પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય, ફક્ત તેના માટે જ અરજદાર ચુકવણી કરે છે (આર્ટિકલ 12).
ભારત શું સ્વીકારતું નથી
ભારતે જાહેર કર્યું છે કે તે આર્ટિકલ 10 માંની બજવણીની પદ્ધતિઓનો વિરોધ કરે છે. તેમાં ભારતમાંની વ્યક્તિઓને ટપાલથી સીધા દસ્તાવેજો મોકલવાનું, અને વિદેશી અધિકારીઓ કે હિત ધરાવતા પક્ષકારોની વિનંતીથી ભારતીય ન્યાયિક અધિકારીઓ કે બીજી સક્ષમ વ્યક્તિઓ મારફતે બજવણીનું આવરી લેવાય છે.
આર્ટિકલ 8 હેઠળ, ભારતે વિદેશી રાજદ્વારી કે કોન્સ્યુલર એજન્ટો મારફતે બજવણીને, દસ્તાવેજો જે દેશમાંથી આવ્યા હોય તેના નાગરિકો પૂરતી મર્યાદિત કરી છે. વિદેશ મંત્રાલય સ્થિતિનો સારાંશ આ રીતે આપે છે: દસ્તાવેજો અંગ્રેજીમાં, ટપાલથી બજવણી નહીં, ખાનગી ન્યાયિક અધિકારીઓ દ્વારા સીધી બજવણી નહીં, અને બજવણી ફક્ત યોગ્ય સત્તામંડળ મારફતે.
વિદેશમાં એકતરફી (default) ચુકાદા
આર્ટિકલ 15 અને 16 જેની છૂટ આપે છે તે ઘોષણાઓ ભારતે કરી છે. વિદેશી અદાલત હાજર ન થયેલા ભારતમાંના પ્રતિવાદી સામે, બજવણીના પ્રમાણપત્ર વગર પણ, ચુકાદો આપી શકે છે. તે ફક્ત ત્યારે જ એમ કરી શકે જ્યારે દસ્તાવેજ કન્વેન્શનની પદ્ધતિથી મોકલાયો હોય, ઓછામાં ઓછા છ મહિના વીતી ગયા હોય, અને વાજબી પ્રયત્નો છતાં કોઈ પ્રમાણપત્ર આવ્યું ન હોય (આર્ટિકલ 15).
જે પ્રતિવાદીને કેસની સમયસર જાણ ન થઈ હોય તે અપીલનો સમય વીતી ગયા સામે વિદેશી અદાલત પાસે રાહત માગી શકે છે. ભારતની ઘોષણા નક્કી કરે છે કે આવી અરજી ચુકાદાની તારીખથી એક વર્ષ પછી સ્વીકારવામાં આવશે નહીં (આર્ટિકલ 16).
માર્ગ પાછળથી કેમ મહત્ત્વનો બને છે
વિદેશમાં મેળવેલા ચુકાદાનો ભારતમાં અમલ કરાવવો પડી શકે, દીવાની કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ 44A હેઠળ અમલ (execution) દ્વારા અથવા ચુકાદા પર દાવો કરીને. ત્યારે ચુકાદાનો દેવાદાર કલમ 13 માંનાં કારણો પર તેનો વિરોધ કરી શકે છે. એમાંનું એક કારણ એ છે કે કાર્યવાહી નૈસર્ગિક ન્યાયની વિરુદ્ધ હતી, અને ખામીવાળી બજવણી એ વાંધો ઉઠાવવાની સામાન્ય રીત છે.
ભારતે જેની સામે વાંધો લીધો હોય તેવી પદ્ધતિથી, જેમ કે ટપાલથી, બજવણી એ પડકારને આમંત્રણ આપે છે. જ્યાં ચુકાદાનો ભારતમાં અમલ કરાવવાનો હોય, ત્યાં કેન્દ્રીય સત્તામંડળનો માર્ગ તેના સમય જેટલો મૂલ્યવાન છે. કન્વેન્શનના પક્ષકાર ન હોય તેવા દેશો માટે, કાનૂની બાબતોનો વિભાગ અનેક દેશો સાથેના દીવાની બાબતોમાં ન્યાયિક સહાયના દ્વિપક્ષી કરારોની યાદી આપે છે, તેમાં સંયુક્ત આરબ અમીરાત, ફ્રાન્સ અને રશિયન ફેડરેશન સામેલ છે.
અમલની બાજુ ભારતમાં વિદેશી ચુકાદા અને એવોર્ડનો અમલ અંગેના પાના પર આવરી લેવાઈ છે.
વિદેશી કાર્યવાહીઓ માટે પુરાવા અને ભારતીય કાયદા પરનાં સોગંદનામાં
વિદેશી અદાલતો ભારતીય કાયદો કેવી રીતે સ્વીકારે છે
કોમન લૉ દેશોની અદાલતો સામાન્ય રીતે વિદેશી કાયદાને હકીકતનો પ્રશ્ન ગણે છે, જે પુરાવાથી સાબિત થાય છે. સિવિલ લૉ દેશોની અદાલતો ઘણી વાર પક્ષકારોની મદદથી કે સત્તાવાર વિનંતીથી જાતે માહિતી મેળવે છે. બંનેમાંથી કોઈ પણ પદ્ધતિમાં, સામાન્ય સ્વરૂપ નોંધાયેલા ભારતીય એડવોકેટનું લેખિત નિવેદન છે. મંચ પ્રમાણે, તે સોગંદનામું, ઘોષણા કે અહેવાલ હોય છે, ક્યારેક મૌખિક જુબાની સાથે.
ઊલટી સ્થિતિમાં, ભારતીય અદાલત વિદેશી કાયદામાં વિશેષ કુશળ વ્યક્તિઓના અભિપ્રાયને પ્રસ્તુત પુરાવો ગણે છે. એ નિયમ હવે ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023) ની કલમ 39(1) માં છે, જે અગાઉ ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 (Indian Evidence Act, 1872) ની કલમ 45 હતી. તે એ જ અભિગમ બતાવે છે.
આવા પુરાવાના સ્વરૂપ, વિષયવસ્તુ અને સ્વતંત્રતા અંગેના નિયમો વિદેશી અદાલતના હોય છે. કેટલાક મુદ્દા બધે ફરી ફરી આવે છે:
- તે કોણ આપે. એડવોકેટ્સ અધિનિયમ, 1961 (Advocates Act, 1961) હેઠળ નોંધાયેલા એડવોકેટ જ ભારતીય કાયદા પર સલાહ આપી શકે. નિવેદનમાં એડવોકેટની નોંધણી, પ્રેક્ટિસ અને પક્ષકારો સાથેનો કોઈ સંબંધ, અને વિદેશી અદાલત પ્રત્યેની ફરજ જણાવવામાં આવે છે.
- અમલમાંનો કાયદો. 2023 થી 2026 દરમિયાન ભારતીય કાયદો ઘણો બદલાયો. ભારતીય ન્યાય સંહિતા (Bharatiya Nyaya Sanhita), ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita) અને ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમે 01/07/2024 થી પીનલ કોડ, ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ અને એવિડન્સ એક્ટનું સ્થાન લીધું. ચાર લેબર કોડ 21/11/2025 થી, આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) 01/04/2026 થી, અને 2026 ના IBC સુધારા 26/05/2026 થી અમલમાં આવ્યા. નિવેદનમાં સંબંધિત તારીખે અમલમાંનો પાઠ આપવો જ જોઈએ, અને તે ક્યારે બદલાયો તે જણાવવું જોઈએ.
- આધારભૂત ચુકાદા. ચુકાદાઓ તેમના પૂરા પાઠ પરથી, ન્યૂટ્રલ સાઇટેશન કે સત્તાવાર રિપોર્ટ અને તારીખ સાથે, ટાંકવામાં આવે છે. નિવેદન સ્થાપિત કાયદાને ખુલ્લા અથવા મોટી બેન્ચ સમક્ષ પડતર મુદ્દાઓથી અલગ પાડે છે.
- દસ્તાવેજો. આધાર લીધેલા કાયદા, નિયમો અને ચુકાદાઓની નકલો સાથે જોડવામાં આવે છે. હિન્દી કે પ્રાદેશિક ભાષાના રેકોર્ડનો અનુવાદ કરવામાં આવે છે, અનુવાદકની ક્ષમતા અંગેના નિવેદન સાથે.
સોગંદનામા પર શપથ અને તેનું પ્રમાણીકરણ
ભારતમાં, સોગંદનામા માટે શપથ કોઈ પણ અદાલત કે મેજિસ્ટ્રેટ, નોટરીઝ અધિનિયમ, 1952 (Notaries Act, 1952) હેઠળ નિમાયેલા નોટરી, અથવા હાઈકોર્ટે એ હેતુ માટે નીમેલા અધિકારી લેવડાવી શકે છે (કલમ 139, દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા). નોટરી શપથ લેવડાવી શકે છે અને સોગંદનામાં લઈ શકે છે, અને ભારતની બહાર અસર પામવાના હેતુવાળા દસ્તાવેજો તૈયાર કરીને પ્રમાણિત કરી શકે છે (કલમ 8(1), નોટરીઝ અધિનિયમ, 1952). ભારતની બહાર, ભારતીય રાજદ્વારી અને કોન્સ્યુલર અધિકારીઓ શપથ લેવડાવી શકે છે અને નોટરીનાં કાર્યો કરી શકે છે (કલમ 3, રાજદ્વારી અને કોન્સ્યુલર અધિકારીઓ (શપથ અને ફી) અધિનિયમ, 1948 (Diplomatic and Consular Officers (Oaths and Fees) Act, 1948)).
ભારત હેગ એપોસ્ટિલ કન્વેન્શનનું પક્ષકાર છે, જે ભારત માટે 14/07/2005 થી અમલમાં છે. સક્ષમ સત્તામંડળ વિદેશ મંત્રાલય છે, અને દસ્તાવેજોનું પહેલાં નિયુક્ત રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના સત્તામંડળ દ્વારા પ્રમાણીકરણ થાય છે. એપોસ્ટિલની ફી દસ્તાવેજ દીઠ રૂ. 50 છે, ઉપરાંત આઉટસોર્સ કરાયેલી એજન્સીના ચાર્જ.
જર્મનીએ ભારતના જોડાણ સામે વાંધો લીધો હતો, તેથી એપોસ્ટિલ કન્વેન્શન ભારત અને જર્મની વચ્ચે લાગુ પડતું નથી. ત્યાં, અથવા એપોસ્ટિલ કન્વેન્શનની બહારના કોઈ પણ દેશમાં, ઉપયોગ માટેના દસ્તાવેજને તેને બદલે લીગલાઇઝેશનની જરૂર પડે છે.
ભારતમાંથી હકીકતોના પુરાવા
જ્યાં વિદેશી કેસને ભારતમાંની હકીકતોના પુરાવાની જરૂર હોય, જેમ કે સાક્ષીની જુબાની, ભારતીય કંપની પાસેના દસ્તાવેજો, અથવા અદાલત અને રજિસ્ટ્રીના રેકોર્ડ, ત્યાં માર્ગ એ વાત પર આધાર રાખે છે કે સાક્ષી રાજી છે કે નહીં.
રાજી સાક્ષી સામાન્ય રીતે નોટરી સમક્ષ નિવેદન આપી શકે છે, વિદેશી અદાલત માન્ય રાખે ત્યાં વિડિયો લિંકથી હાજર થઈ શકે છે, અથવા ભારત માગે તે પરવાનગીઓ સાથે, એવિડન્સ કન્વેન્શનના પ્રકરણ II હેઠળ કોન્સ્યુલર અધિકારી કે કમિશનર દ્વારા તેની જુબાની લઈ શકાય છે. સહકાર ન આપનાર સાક્ષીને ફક્ત ભારતીય અદાલતે અમલ કરેલા લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટ મારફતે જ ફરજ પાડી શકાય.
ઊલટી દિશામાં, ભારતીય અદાલત વિદેશી ન્યાયિક રેકોર્ડની પ્રમાણિત નકલ સાચી હોવાનું અનુમાન કરે છે (ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમની કલમ 88, અગાઉ એવિડન્સ એક્ટની કલમ 86). ભારતીય અદાલતી રેકોર્ડનો વિદેશમાં ઉપયોગ વિદેશી અદાલતના નિયમોથી નિયંત્રિત થાય છે, સામાન્ય રીતે એપોસ્ટિલ સાથે.
લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટ
હેગ એવિડન્સ કન્વેન્શન હેઠળ
ભારત 07/02/2007 ના રોજ દીવાની કે વાણિજ્યિક બાબતોમાં વિદેશમાં પુરાવા લેવા અંગેના 18/03/1970 ના હેગ કન્વેન્શન (Hague Convention on the Taking of Evidence Abroad in Civil or Commercial Matters) માં જોડાયું, અને તે ભારત માટે 08/04/2007 ના રોજ અમલમાં આવ્યું. ભારત accession થી જોડાયું હોવાથી, કન્વેન્શન ફક્ત ભારત અને તેના જોડાણનો સ્વીકાર જાહેર કરનારા દેશો વચ્ચે લાગુ પડે છે (આર્ટિકલ 39). યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 2007 માં સ્વીકાર્યું, અને યુનાઇટેડ કિંગડમનો સ્વીકાર 10/05/2026 ના રોજ અમલમાં આવ્યો. સંબંધિત દેશ માટે સ્વીકારોની હાલની યાદી તપાસી લેવી જોઈએ.
પુરાવા માટે ભારતનું કેન્દ્રીય સત્તામંડળ કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલય અને બધાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની હાઈકોર્ટો છે.
લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટ સંકળાયેલી અદાલતો, પક્ષકારો અને તેમના પ્રતિનિધિઓ, કાર્યવાહીનું સ્વરૂપ અને માગેલા પુરાવા જણાવે છે. યોગ્ય હોય ત્યાં તે સાક્ષીઓનાં નામ, પૂછવાના પ્રશ્નો, તપાસવાના દસ્તાવેજો, અને શપથ કે ખાસ પ્રક્રિયાની કોઈ જરૂરિયાત પણ આપે છે (આર્ટિકલ 3). ભારત તેને અંગ્રેજીમાં અથવા અંગ્રેજી અનુવાદ સાથે માગે છે (આર્ટિકલ 4).
તેનો અમલ કરતી ભારતીય અદાલત પોતાની પ્રક્રિયા લાગુ કરે છે, પરંતુ માગેલી ખાસ પદ્ધતિ ભારતીય કાયદા સાથે અસંગત ન હોય કે વ્યવહારમાં અશક્ય ન હોય તો તેનું પાલન કરશે. તે સ્થાનિક કેસ જેવી જ બળજબરી વાપરે છે (આર્ટિકલ 9 અને 10).
ભારતીય કાયદા હેઠળ, અથવા વિનંતી કરનાર દેશના કાયદા હેઠળ જો એ વિશેષાધિકાર લેટરમાં નિર્દિષ્ટ હોય તો, કોઈ વિશેષાધિકાર કે ફરજ છૂટ આપે ત્યાં સાક્ષી પુરાવો આપવાનો ઇનકાર કરી શકે છે (આર્ટિકલ 11). અમલનો ઇનકાર ફક્ત ત્યારે જ કરી શકાય જ્યારે તે ભારતમાં ન્યાયિક કાર્ય ન હોય, અથવા ભારતના સાર્વભૌમત્વ કે સુરક્ષાને નુકસાન કરે (આર્ટિકલ 12).
આર્ટિકલ 23 હેઠળની ભારતની ઘોષણા આ પ્રમાણે છે: "The Republic of India will not execute Letters of Request issued in pursuance of Article 23 of the Convention for the purpose of obtaining pre-trial discovery of documents, which requires a person to produce any documents other than particular documents specified in the Letter of Request, which are likely to be in his possession, custody or power." (ભારત પ્રજાસત્તાક દસ્તાવેજોની સુનાવણી પહેલાંની ડિસ્કવરી મેળવવાના હેતુથી કન્વેન્શનના આર્ટિકલ 23 અનુસાર કાઢવામાં આવેલા એવા લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટનો અમલ કરશે નહીં, જેમાં કોઈ વ્યક્તિને લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટમાં નિર્દિષ્ટ અને તેના કબજા, કસ્ટડી કે સત્તામાં હોવાની શક્યતા હોય તેવા ચોક્કસ દસ્તાવેજો સિવાયના કોઈ દસ્તાવેજો રજૂ કરવા પડે.)
તેથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના મુકદ્દમામાં સામાન્ય હોય તેવી વ્યાપક ડિસ્કવરી યાદી તરીકે ઘડાયેલી વિનંતીને મોકલતાં પહેલાં ઓળખાયેલા દસ્તાવેજો પૂરતી સાંકડી કરવી જોઈએ.
ભારતે પ્રકરણ II પર પણ ઘોષણાઓ કરી છે. વિનંતી કરનાર અદાલતના ન્યાયિક કર્મચારીઓ કેન્દ્રીય સત્તામંડળ અને સંબંધિત અદાલતની પૂર્વઅધિકૃતિથી અમલ વખતે હાજર રહી શકે છે (આર્ટિકલ 8). વિદેશી કોન્સલ કેન્દ્રીય સત્તામંડળની પૂર્વપરવાનગીથી ભારતીય કે ત્રીજા દેશના નાગરિકોના પુરાવા લઈ શકે છે (આર્ટિકલ 16). કોન્સલ અને કમિશનરો બળજબરી માટે તે વિસ્તારની જિલ્લા અદાલતમાં અરજી કરી શકે છે (આર્ટિકલ 18).
દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા હેઠળ
સંહિતા પોતાનો માર્ગ આપે છે, જે કોઈ કન્વેન્શન લાગુ પડે કે ન પડે, લાગુ પડે છે. કલમ 78 કમિશનોના અમલ અંગેની જોગવાઈઓ ભારતની બહારની અદાલતોએ કાઢેલાં કમિશનોને લાગુ પાડે છે. ઓર્ડર XXVI, નિયમ 19 થી 22 પ્રક્રિયા નક્કી કરે છે:
- હાઈકોર્ટને ત્રણ બાબતોનો સંતોષ થાય તો તે સાક્ષીની જુબાની લેવા કમિશન કાઢી શકે છે: કોઈ વિદેશી અદાલત પુરાવા માગે છે, કાર્યવાહી દીવાની છે, અને સાક્ષી હાઈકોર્ટની અપીલ હકૂમતની અંદર રહે છે (નિયમ 19). દિલ્હીમાંના સાક્ષી માટે, તે દિલ્હી હાઈકોર્ટ છે.
- વિદેશી અદાલતની ઇચ્છા કોન્સ્યુલર અધિકારીના પ્રમાણપત્રથી, કેન્દ્ર સરકાર મારફતે મોકલાયેલા લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટથી, અથવા પક્ષકારે રજૂ કરેલા લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટથી સાબિત થાય છે (નિયમ 19).
- અરજી વિદેશી કાર્યવાહીનો પક્ષકાર, અથવા તેની સૂચનાઓ પર કામ કરતા રાજ્ય સરકારના કાયદા અધિકારી, કરી શકે છે (નિયમ 20).
- કમિશન જે અદાલતના વિસ્તારમાં સાક્ષી રહેતો હોય તેને જાય છે, અથવા હાઈકોર્ટની સામાન્ય મૂળ દીવાની હકૂમતની અંદર, હાઈકોર્ટ યોગ્ય ગણે તે વ્યક્તિને જાય છે (નિયમ 21).
- અમલ થયા પછી, કમિશન અને પુરાવા હાઈકોર્ટને પાછા મોકલવામાં આવે છે, જે તેમને વિદેશી અદાલતને પહોંચાડવા માટે લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટ સાથે કેન્દ્ર સરકારને મોકલે છે (નિયમ 22).
વ્યવહારુ મુદ્દા
- પહેલાં તપાસો કે વિનંતી કરનાર દેશે એવિડન્સ કન્વેન્શનમાં ભારતનું જોડાણ સ્વીકાર્યું છે કે નહીં. જો ન સ્વીકાર્યું હોય, તો ઓર્ડર XXVI, નિયમ 19 હેઠળ સંહિતાનો માર્ગ ખુલ્લો રહે છે.
- વિદેશમાં લેટર કાઢવામાં આવે તે પહેલાં સાક્ષીનું સરનામું અને હકૂમત ધરાવતી હાઈકોર્ટ ઓળખી લો, જેથી તે યોગ્ય રીતે સંબોધિત થાય.
- ભારતની આર્ટિકલ 23 ની ઘોષણામાં બંધબેસે તે માટે, દસ્તાવેજોની વિનંતીઓ વર્ણન અને તારીખથી સાંકડી રીતે ઘડો.
- અનુવાદ માટે, અને કેન્દ્રીય સત્તામંડળ અને અદાલતને જોઈતા સમય માટે ગાળો રાખો. પ્રક્રિયાનો કોઈ સત્તાવાર સમય પ્રકાશિત થતો નથી.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
વિદેશથી આવેલા અદાલતી કાગળો ભારતમાંની વ્યક્તિ પર હું કેવી રીતે બજાવું?
હેગ સર્વિસ કન્વેન્શન (Hague Service Convention) હેઠળના ભારતના કેન્દ્રીય સત્તામંડળ (Central Authority), એટલે કે કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલયના કાનૂની બાબતોના વિભાગ (Department of Legal Affairs) મારફતે. વિદેશી અદાલત કે સક્ષમ અધિકારી દસ્તાવેજ સાથે મૉડેલ વિનંતી ફૉર્મ મોકલે છે, બંને બે નકલમાં અને અંગ્રેજીમાં અથવા અંગ્રેજી અનુવાદ સાથે. દસ્તાવેજો દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) ની કલમ 29 હેઠળ ભારતીય અદાલત મારફતે બજાવવામાં આવે છે, અને બજવણીનું પ્રમાણપત્ર સીધું અરજદારને પાછું મોકલવામાં આવે છે. ભારત બજવણી માટે પોતે કોઈ ફી લેતું નથી.
હેગ કન્વેન્શન હેઠળ શું હું ભારતીય પ્રતિવાદી પર ટપાલ કે કુરિયરથી બજવણી કરી શકું?
ભારતની સંમતિથી નહીં. ભારતે જાહેર કર્યું છે કે તે હેગ સર્વિસ કન્વેન્શનના આર્ટિકલ 10 માંની પદ્ધતિઓનો વિરોધ કરે છે, જેમાં ભારતમાંની વ્યક્તિઓને ટપાલ માર્ગે સીધા દસ્તાવેજો મોકલવાનું સામેલ છે. વિદેશ મંત્રાલય (Ministry of External Affairs) પણ જણાવે છે કે ભારત ટપાલથી બજવણી કે ખાનગી ન્યાયિક અધિકારીઓ દ્વારા સીધી બજવણી સ્વીકારતું નથી. વિદેશી અદાલત ગમે તે માન્ય રાખે, આવી બજવણી પર આધારિત ચુકાદાનો ભારતમાં અમલ થાય ત્યારે નૈસર્ગિક ન્યાયના ભંગના કારણે તેનો વિરોધ કરી શકાય.
ભારતના કેન્દ્રીય સત્તામંડળ મારફતે બજવણીમાં કેટલો સમય લાગે છે?
ભારત કે હેગ કોન્ફરન્સની વેબસાઇટ, બેમાંથી કોઈ સત્તાવાર સમય પ્રકાશિત કરતું નથી, અને તે બજવણી કરનારી અદાલત અને સરનામાની ચોકસાઈ પ્રમાણે બદલાય છે. આર્ટિકલ 15 હેઠળ ભારતે જાહેર કર્યું છે કે જ્યાં દસ્તાવેજ કન્વેન્શનની પદ્ધતિથી મોકલાયો હોય, ઓછામાં ઓછા છ મહિના વીતી ગયા હોય, અને વાજબી પ્રયત્નો છતાં કોઈ પ્રમાણપત્ર મળ્યું ન હોય, ત્યાં વિદેશી અદાલત બજવણીના પ્રમાણપત્ર વગર ચુકાદો આપી શકે છે. એ છ મહિના આયોજન માટે ઉપયોગી આંકડો છે, વચન નથી.
શું ભારત હેગ એવિડન્સ કન્વેન્શનનું પક્ષકાર છે?
હા. ભારત 07/02/2007 ના રોજ જોડાયું (accession) અને કન્વેન્શન ભારત માટે 08/04/2007 ના રોજ અમલમાં આવ્યું. ભારત accession થી જોડાયું હોવાથી, કન્વેન્શન ફક્ત એ દેશો સાથે લાગુ પડે છે જેમણે આર્ટિકલ 39 હેઠળ ભારતનું જોડાણ સ્વીકાર્યું હોય. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 2007 માં સ્વીકાર્યું, અને યુનાઇટેડ કિંગડમનો સ્વીકાર 10/05/2026 ના રોજ અમલમાં આવ્યો. જ્યાં વિનંતી કરનાર દેશે સ્વીકાર્યું ન હોય, ત્યાં પણ દીવાની કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ 78 અને ઓર્ડર XXVI, નિયમ 19 થી 22 હેઠળ પુરાવા માગી શકાય છે.
શું ભારતીય અદાલત અમેરિકન પ્રકારની સુનાવણી પહેલાંની ડિસ્કવરી (pre-trial discovery) માન્ય રાખશે?
સામાન્ય સ્વરૂપમાં નહીં. હેગ એવિડન્સ કન્વેન્શનના આર્ટિકલ 23 હેઠળ ભારતની ઘોષણા કહે છે કે સુનાવણી પહેલાંની ડિસ્કવરી માટેના એવા લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટનો તે અમલ કરશે નહીં, જેમાં કોઈ વ્યક્તિને લેટરમાં નિર્દિષ્ટ કરેલા અને તે વ્યક્તિના કબજા, કસ્ટડી કે સત્તામાં હોવાની શક્યતા હોય તેવા ચોક્કસ દસ્તાવેજો સિવાયના દસ્તાવેજો રજૂ કરવા પડે. વિનંતીઓમાં દરેક દસ્તાવેજ કે સાંકડો વર્ગ ચોક્કસ રીતે ઓળખાવવો જોઈએ. સાક્ષીની મૌખિક જુબાની હજુ પણ સામાન્ય રીતે લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટ મારફતે માગી શકાય છે.
ભારતમાં કઈ અદાલત લેટર ઑફ રિક્વેસ્ટનો અમલ કરે છે?
દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા હેઠળ, કોઈ વિદેશી અદાલત દીવાની કાર્યવાહીમાં પુરાવા માગે છે એવું સાબિત થતાં, જેની અપીલ હકૂમતમાં સાક્ષી રહેતો હોય તે હાઈકોર્ટ કમિશન કાઢે છે (ઓર્ડર XXVI, નિયમ 19). તે કમિશન સાક્ષી રહેતો હોય તે વિસ્તારની અદાલતને, અથવા પોતાની મૂળ દીવાની હકૂમતની અંદર, પોતે પસંદ કરે તે વ્યક્તિને મોકલે છે. એવિડન્સ કન્વેન્શન હેઠળ, ભારતનું કેન્દ્રીય સત્તામંડળ હાઈકોર્ટો સાથે કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલય છે.
વિદેશી અદાલતમાં ભારતીય કાયદો કેવી રીતે સાબિત થાય છે?
સામાન્ય રીતે નોંધાયેલા ભારતીય એડવોકેટના લેખિત પુરાવાથી, સોગંદનામા, ઘોષણા કે અહેવાલ તરીકે, વિદેશી અદાલત માગે તે સ્વરૂપમાં, ક્યારેક ઊલટતપાસ સાથે. તેમાં સંબંધિત તારીખે અમલમાં હતો તે કાયદો જણાવવો જોઈએ, જે 2023 થી 2026 ના સુધારાઓ પછી મહત્ત્વનું છે, કાયદાનો મૂળ પાઠ ટાંકવો જોઈએ, ચુકાદાઓ તેમના પૂરા પાઠ પરથી ન્યૂટ્રલ સાઇટેશન સાથે ટાંકવા જોઈએ, અને સ્થાપિત કાયદાને ખુલ્લા પ્રશ્નોથી અલગ રાખવો જોઈએ. આધાર લીધેલા કાયદા અને ચુકાદાઓની નકલો સાથે જોડવામાં આવે છે.
વિદેશમાં ઉપયોગ માટે ભારતીય સોગંદનામા પર એપોસ્ટિલ કેવી રીતે કરાવું?
સોગંદનામું નોટરી સમક્ષ અથવા દીવાની કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ 139 હેઠળ અધિકૃત બીજા અધિકારી સમક્ષ શપથપૂર્વક કરવામાં આવે છે. પછી નિયુક્ત રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનું સત્તામંડળ તેનું પ્રમાણીકરણ કરે છે, અને વિદેશ મંત્રાલય દસ્તાવેજ દીઠ રૂ. 50 વત્તા એજન્સીના ચાર્જ લઈને એપોસ્ટિલ આપે છે. આ હેગ એપોસ્ટિલ કન્વેન્શન (Hague Apostille Convention) ના પક્ષકાર દેશો માટે કામ કરે છે, જે ભારત માટે 14/07/2005 થી અમલમાં છે. જર્મની માટે, અને કન્વેન્શનની બહારના દેશો માટે, તેને બદલે દૂતાવાસ મારફતે લીગલાઇઝેશન જરૂરી છે.
શું વિદેશી કોન્સલ ભારતમાં સાક્ષી પાસેથી પુરાવા લઈ શકે?
મર્યાદામાં. હેગ એવિડન્સ કન્વેન્શનના પ્રકરણ II હેઠળ, કોન્સલ પોતે જે દેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તેની અદાલતોમાંની કાર્યવાહીઓની મદદ માટે, બળજબરી વગર પુરાવા લઈ શકે છે. ભારતે જાહેર કર્યું છે કે કોન્સલ ભારતીય કે ત્રીજા દેશના નાગરિકોના પુરાવા ફક્ત કેન્દ્રીય સત્તામંડળની પૂર્વપરવાનગીથી જ લઈ શકે. કોન્સલ અને કમિશનરો બળજબરી માટે તે વિસ્તારની જિલ્લા અદાલતમાં અરજી કરી શકે છે. સાક્ષી કાનૂની પ્રતિનિધિ રાખી શકે છે અને વિશેષાધિકાર (privilege) નો દાવો કરી શકે છે.
ભારતમાં પુરાવા લેવાય ત્યારે શું વિદેશી ન્યાયાધીશ કે વકીલ હાજર રહી શકે?
પક્ષકારો અને તેમના પ્રતિનિધિઓ હાજર રહી શકે તે માટે તેમને અમલનો સમય અને સ્થળ જણાવી શકાય છે (એવિડન્સ કન્વેન્શનનો આર્ટિકલ 7). ભારતે આર્ટિકલ 8 હેઠળ જાહેર કર્યું છે કે કેન્દ્રીય સત્તામંડળ અને સંબંધિત અદાલતની પૂર્વઅધિકૃતિથી વિનંતી કરનાર અદાલતના ન્યાયિક કર્મચારીઓના સભ્યો હાજર રહી શકે છે. જોકે વિદેશી વકીલો ભારતીય કાયદાની પ્રેક્ટિસ કરી શકતા નથી કે ભારતીય અદાલતો સમક્ષ હાજર થઈ શકતા નથી, તેથી અદાલતમાંની કાર્યવાહી ભારતીય એડવોકેટો ચલાવે છે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.
16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો