భారత్లో సర్వీస్ ఆఫ్ ప్రాసెస్, సాక్ష్యం విదేశీ ప్రొసీడింగ్ల కోసం
భారత్ బయటి కోర్టుకు భారత్లోని వ్యక్తికి పత్రాలు అందజేయాల్సి వచ్చినప్పుడు, ఇక్కడి సాక్షి నుంచి సాక్ష్యం తీసుకోవాల్సి వచ్చినప్పుడు, లేదా భారతీయ చట్టం ఏం చెబుతుందో ప్రకటన అవసరమైనప్పుడు, మార్గాన్ని హేగ్ సర్వీస్, ఎవిడెన్స్ కన్వెన్షన్లు, సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908), ఆ కన్వెన్షన్ల కింద భారత్ చేసిన ప్రకటనలు నిర్ణయిస్తాయి.
క్లుప్తంగా
- సర్వీసు. 01/08/2007 నుంచి భారత్కు అమలులో ఉన్న హేగ్ సర్వీస్ కన్వెన్షన్లో భారత్ భాగస్వామి. అభ్యర్థనలు ఇంగ్లీషులో లేదా ఇంగ్లీషు అనువాదంతో, సెంట్రల్ అథారిటీకి, అంటే న్యాయ, చట్ట మంత్రిత్వ శాఖలోని లీగల్ అఫైర్స్ విభాగానికి వెళ్తాయి.
- పోస్ట్ లేదు, ప్రత్యక్ష సర్వీసు లేదు. పోస్ట్ ద్వారా సర్వీసుతో సహా, ఆర్టికల్ 10 లోని అన్ని ప్రత్యామ్నాయ పద్ధతులను తాను వ్యతిరేకిస్తున్నట్లు భారత్ ప్రకటించింది. ప్రణాళిక వేసుకోవాల్సింది సెంట్రల్ అథారిటీ మార్గం కోసమే.
- సాక్ష్యం. 08/04/2007 నుంచి అమలులో ఉన్న హేగ్ ఎవిడెన్స్ కన్వెన్షన్లో భారత్ భాగస్వామి, కానీ దాని యాక్సెషన్ను అంగీకరించిన దేశాలతో మాత్రమే. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు 2007 లో అంగీకరించాయి, యునైటెడ్ కింగ్డమ్ అంగీకారం 10/05/2026 న అమలులోకి వచ్చింది.
- ప్రీ-ట్రయల్ డిస్కవరీ. పత్రాల సాధారణ ప్రీ-ట్రయల్ డిస్కవరీ కోసం లెటర్స్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్ను భారత్ అమలు చేయదు. అభ్యర్థనలో పేర్కొన్న నిర్దిష్ట పత్రాలను మాత్రమే కోరవచ్చు.
- భారతీయ చట్టం. విదేశీ కోర్టులు సాధారణంగా భారతీయ చట్టాన్ని ఎన్రోల్ అయిన భారతీయ న్యాయవాది అభిప్రాయ సాక్ష్యంగా స్వీకరిస్తాయి; అది అఫిడవిట్ లేదా డిక్లరేషన్ రూపంలో, నోటరీ లేదా కాన్సులర్ అధికారి ముందు సంతకం చేసి, మరో కన్వెన్షన్ దేశంలో వాడకానికి అపోస్టిల్ చేసి ఉంటుంది.
మీకు వినిపించే పదాలు
- సెంట్రల్ అథారిటీ (Central Authority)
- విదేశాల నుంచి అభ్యర్థనలను స్వీకరించడానికి ప్రతి కన్వెన్షన్ దేశం నియమించే కార్యాలయం. భారత్కు అది న్యాయ, చట్ట మంత్రిత్వ శాఖ (లీగల్ అఫైర్స్ విభాగం); సాక్ష్యం కోసం హైకోర్టులను కూడా నియమించారు.
- సర్వీస్ అభ్యర్థన (Request for service)
- అందజేయాల్సిన పత్రంతో పాటు, రెండు ప్రతులలో, విదేశీ కోర్టు లేదా అధికారి పంపే హేగ్ మోడల్ ఫారం.
- సర్వీస్ సర్టిఫికెట్ (Certificate of service)
- భారత్లో పూర్తి చేసి దరఖాస్తుదారుకు తిరిగి పంపే ఫారం; పత్రాన్ని ఎలా, ఎక్కడ, ఎప్పుడు అందజేశారో, లేదా ఎందుకు అందజేయలేదో తెలుపుతుంది.
- లెటర్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్ (Letter of request, letter rogatory)
- సాక్ష్యం తీసుకోవాలని లేదా మరో న్యాయ చర్య చేయాలని ఒక దేశపు కోర్టు మరో దేశపు కోర్టుకు చేసే అభ్యర్థన.
- కమిషన్ (Commission)
- సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ సెక్షన్ 78, ఆర్డర్ XXVI కింద, సాక్షిని విచారించడానికి భారతీయ కోర్టు ఒక కోర్టును లేదా వ్యక్తిని నియమించే ఉత్తర్వు.
- ప్రీ-ట్రయల్ డిస్కవరీ (Pre-trial discovery)
- విచారణకు ముందు అవతలి పక్షం నుంచి పత్రాలు పొందే కామన్ లా విధానం. నిర్దిష్ట పత్రాలకు మించి దాని కోసం వచ్చే అభ్యర్థనలను తాను అమలు చేయనని ఎవిడెన్స్ కన్వెన్షన్ ఆర్టికల్ 23 కింద భారత్ ప్రకటించింది.
- అపోస్టిల్ (Apostille)
- నోటరీ చేసిన అఫిడవిట్తో సహా ఒక ప్రభుత్వ పత్రాన్ని మరో కన్వెన్షన్ దేశంలో వాడకానికి ధ్రువీకరించే, హేగ్ అపోస్టిల్ కన్వెన్షన్ కింది సర్టిఫికెట్. భారత్లో దీన్ని విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ జారీ చేస్తుంది.
- లీగలైజేషన్ (Legalisation)
- రెండు దేశాల మధ్య అపోస్టిల్ కన్వెన్షన్ వర్తించని చోట ఉపయోగించే, జారీ చేసే దేశం, స్వీకరించే దేశపు ఎంబసీ చేసే వరుస ధ్రువీకరణలు.
వివరంగా
భారత్లో సర్వీస్ ఆఫ్ ప్రాసెస్
హేగ్ సర్వీస్ కన్వెన్షన్
సివిల్ లేదా వాణిజ్య విషయాల్లో జ్యుడీషియల్, ఎక్స్ట్రాజ్యుడీషియల్ పత్రాలను విదేశాల్లో అందజేయడంపై 15/11/1965 నాటి హేగ్ కన్వెన్షన్లో భారత్ 23/11/2006 న చేరింది. కన్వెన్షన్ 01/08/2007 న భారత్కు అమలులోకి వచ్చింది. సివిల్ లేదా వాణిజ్య విషయాల్లో జ్యుడీషియల్ లేదా ఎక్స్ట్రాజ్యుడీషియల్ పత్రాన్ని సర్వీసు కోసం విదేశాలకు పంపాల్సి వచ్చినప్పుడు, అందుకోవాల్సిన వ్యక్తి చిరునామా తెలిసినప్పుడు అది వర్తిస్తుంది (ఆర్టికల్ 1).
భారత సెంట్రల్ అథారిటీ న్యాయ, చట్ట మంత్రిత్వ శాఖ, లీగల్ అఫైర్స్ విభాగం. హేగ్ కాన్ఫరెన్స్ భారత్ పేజీలు రెండు కన్వెన్షన్ల కింద ఆ విభాగానికి వేర్వేరు కార్యాలయ చిరునామాలు ఇస్తున్నాయి, కాబట్టి పత్రాలు పంపే ముందు ప్రస్తుత చిరునామాను విభాగంతో ధ్రువీకరించుకోవాలి.
అభ్యర్థన ఎలా చేస్తారు
- మూల దేశంలోని సమర్థ అధికార సంస్థ లేదా జ్యుడీషియల్ అధికారి కన్వెన్షన్కు జతచేసిన మోడల్ ఫారంలో సెంట్రల్ అథారిటీకి అభ్యర్థన పంపుతారు. లీగలైజేషన్ అవసరం లేదు (ఆర్టికల్ 3).
- అభ్యర్థనను, అందజేయాల్సిన పత్రాన్ని రెండు ప్రతులలో పంపుతారు (ఆర్టికల్ 3). అన్ని అభ్యర్థనలు ఇంగ్లీషులో ఉండాలని, లేదా ఇంగ్లీషు అనువాదంతో ఉండాలని ఆర్టికల్ 5 కింద భారత్ ప్రకటన కోరుతుంది.
- దేశీయ చర్యలకు భారతీయ చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతిలో, లేదా దరఖాస్తుదారు కోరిన నిర్దిష్ట పద్ధతి భారతీయ చట్టానికి అనుగుణంగా ఉంటే ఆ పద్ధతిలో, సెంట్రల్ అథారిటీ సర్వీసు ఏర్పాటు చేస్తుంది (ఆర్టికల్ 5). మోడల్ ఫారంలోని సారాంశాన్ని పత్రంతో పాటు అందజేస్తారు.
- భారత్లో, కేంద్ర ప్రభుత్వం నోటిఫై చేసిన విదేశీ కోర్టులు జారీ చేసిన సమన్లను భారతీయ కోర్టులకు పంపి, ఆ కోర్టులే జారీ చేసినట్లు అందజేయడానికి సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) సెక్షన్ 29 అనుమతిస్తుంది. 12/01/2009 నాటి నోటిఫికేషన్ G.S.R. 24(E) దీన్ని సర్వీస్ కన్వెన్షన్లో భాగస్వాములైన అన్ని దేశాల సివిల్ కోర్టులకు వర్తింపజేస్తుంది. సాక్ష్యం ఇవ్వడానికి లేదా పత్రాలు సమర్పించడానికి సమన్లకు సెక్షన్ 31 అదే విధానాన్ని విస్తరిస్తుంది.
- మోడల్ ఫారంలోని సర్వీస్ సర్టిఫికెట్ను పూర్తి చేసి నేరుగా దరఖాస్తుదారుకు తిరిగి పంపుతారు. అది సర్వీసు పద్ధతి, స్థలం, తేదీ, అందుకున్న వ్యక్తిని, లేదా సర్వీసు విఫలమైన కారణాలను తెలుపుతుంది (ఆర్టికల్ 6).
కన్వెన్షన్కు అనుగుణంగా ఉన్న అభ్యర్థనను, దాన్ని పాటించడం తన సార్వభౌమత్వానికి లేదా భద్రతకు భంగం కలిగిస్తేనే, అభ్యర్థన అందుకున్న దేశం తిరస్కరించవచ్చు (ఆర్టికల్ 13). సర్వీసుకు ఎలాంటి చార్జీలు ఉండవని హేగ్ కాన్ఫరెన్స్ వెబ్సైట్లోని భారత్ సమాచారం చెబుతుంది. జ్యుడీషియల్ అధికారిని లేదా ప్రత్యేక పద్ధతిని ఉపయోగించిన చోట మాత్రమే దరఖాస్తుదారు చెల్లిస్తారు (ఆర్టికల్ 12).
భారత్ వేటిని అంగీకరించదు
ఆర్టికల్ 10 లోని సర్వీసు పద్ధతులను తాను వ్యతిరేకిస్తున్నట్లు భారత్ ప్రకటించింది. అందులో భారత్లోని వ్యక్తులకు నేరుగా పోస్ట్ ద్వారా పత్రాలు పంపడం, విదేశీ అధికారుల లేదా ఆసక్తి గల పక్షాల అభ్యర్థనపై భారతీయ జ్యుడీషియల్ అధికారులు లేదా ఇతర సమర్థ వ్యక్తుల ద్వారా సర్వీసు ఉన్నాయి.
ఆర్టికల్ 8 కింద, విదేశీ దౌత్య లేదా కాన్సులర్ ఏజెంట్ల ద్వారా సర్వీసును, పత్రాలు వచ్చిన దేశపు పౌరులకే భారత్ పరిమితం చేసింది. విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ ఈ స్థితిని ఇలా సంగ్రహిస్తుంది: పత్రాలు ఇంగ్లీషులో, మెయిల్ ద్వారా సర్వీసు లేదు, ప్రైవేట్ జ్యుడీషియల్ అధికారుల ప్రత్యక్ష సర్వీసు లేదు, సరైన అధికార సంస్థ ద్వారా మాత్రమే సర్వీసు.
విదేశాల్లో ఏకపక్ష తీర్పులు (default judgments)
ఆర్టికల్స్ 15, 16 అనుమతించే ప్రకటనలను భారత్ చేసింది. హాజరుకాని భారత్లోని ప్రతివాదిపై, సర్వీస్ సర్టిఫికెట్ లేకపోయినా, విదేశీ కోర్టు తీర్పు ఇవ్వవచ్చు. పత్రాన్ని కన్వెన్షన్ పద్ధతిలో పంపి, కనీసం ఆరు నెలలు గడిచి, సహేతుకమైన ప్రయత్నాలు చేసినా సర్టిఫికెట్ రాకపోతేనే అలా చేయవచ్చు (ఆర్టికల్ 15).
కేసు గురించి సకాలంలో తెలియని ప్రతివాది, అప్పీలు గడువు ముగిసిపోవడం నుంచి ఉపశమనం కోసం విదేశీ కోర్టును కోరవచ్చు. తీర్పు తేదీ నుంచి ఒక సంవత్సరం దాటిన తర్వాత అలాంటి దరఖాస్తును స్వీకరించరని భారత్ ప్రకటన నిర్ణయిస్తుంది (ఆర్టికల్ 16).
మార్గం తర్వాత ఎందుకు ముఖ్యం
విదేశాల్లో పొందిన తీర్పును భారత్లో, సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ సెక్షన్ 44A కింద ఎగ్జిక్యూషన్ ద్వారా గానీ తీర్పు ఆధారంగా దావా ద్వారా గానీ, అమలు చేయాల్సి రావచ్చు. అప్పుడు తీర్పు రుణగ్రహీత సెక్షన్ 13 లోని కారణాలపై దాన్ని ప్రతిఘటించవచ్చు. ప్రొసీడింగ్లు సహజ న్యాయానికి విరుద్ధంగా జరిగాయనేది ఆ కారణాల్లో ఒకటి, లోపభూయిష్ట సర్వీసు ఆ అభ్యంతరాన్ని లేవనెత్తే సాధారణ మార్గం.
పోస్ట్ వంటి, భారత్ అభ్యంతరం చెప్పిన పద్ధతిలో సర్వీసు ఆ సవాలును ఆహ్వానిస్తుంది. తీర్పును భారత్లో అమలు చేయాలనుకుంటే, సెంట్రల్ అథారిటీ మార్గానికి పట్టే సమయం విలువైనదే. కన్వెన్షన్లో భాగస్వాములు కాని దేశాల కోసం, సివిల్ విషయాల్లో న్యాయ సహాయంపై పలు దేశాలతో, వాటిలో యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్, ఫ్రాన్స్, రష్యన్ ఫెడరేషన్తో, ఉన్న ద్వైపాక్షిక ఒప్పందాలను లీగల్ అఫైర్స్ విభాగం జాబితా చేస్తుంది.
అమలు అంశాన్ని భారత్లో విదేశీ తీర్పులు, అవార్డుల అమలు పేజీలో వివరించబడింది.
విదేశీ ప్రొసీడింగ్ల కోసం సాక్ష్యం, భారతీయ చట్టంపై అఫిడవిట్లు
విదేశీ కోర్టులు భారతీయ చట్టాన్ని ఎలా స్వీకరిస్తాయి
కామన్ లా దేశాల కోర్టులు సాధారణంగా విదేశీ చట్టాన్ని సాక్ష్యం ద్వారా రుజువు చేయాల్సిన వాస్తవ ప్రశ్నగా పరిగణిస్తాయి. సివిల్ లా దేశాల కోర్టులు తరచుగా పక్షాల సహాయంతో గానీ అధికారిక అభ్యర్థన ద్వారా గానీ స్వయంగా తెలుసుకుంటాయి. ఏ వ్యవస్థలోనైనా, సాధారణ రూపం ఎన్రోల్ అయిన భారతీయ న్యాయవాది లిఖిత ప్రకటన. వేదికను బట్టి అది అఫిడవిట్, డిక్లరేషన్ లేదా నివేదిక, కొన్నిసార్లు ఆ తర్వాత మౌఖిక సాక్ష్యం ఉంటుంది.
వ్యతిరేక పరిస్థితిలో, భారతీయ కోర్టు విదేశీ చట్టంలో ప్రత్యేక నైపుణ్యం ఉన్న వ్యక్తుల అభిప్రాయాన్ని సంబంధిత సాక్ష్యంగా పరిగణిస్తుంది. ఆ నియమం ఇప్పుడు భారతీయ సాక్ష్య అధినియం, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023) సెక్షన్ 39(1) లో ఉంది, గతంలో భారతీయ సాక్ష్య చట్టం, 1872 (Indian Evidence Act, 1872) సెక్షన్ 45. ఇది అదే దృక్పథాన్ని చూపుతుంది.
అలాంటి సాక్ష్యం రూపం, విషయం, స్వతంత్రతపై నియమాలు విదేశీ కోర్టువే. కొన్ని అంశాలు అన్ని చోట్లా పునరావృతమవుతాయి:
- ఎవరు ఇస్తారు. న్యాయవాదుల చట్టం, 1961 (Advocates Act, 1961) కింద ఎన్రోల్ అయిన న్యాయవాది మాత్రమే భారతీయ చట్టంపై సలహా ఇవ్వవచ్చు. ప్రకటన న్యాయవాది ఎన్రోల్మెంట్, ప్రాక్టీస్, పక్షాలతో ఏదైనా సంబంధం, విదేశీ కోర్టుకు ఉన్న బాధ్యతను వివరిస్తుంది.
- అమలులో ఉన్న చట్టం. 2023 నుంచి 2026 వరకు భారతీయ చట్టం భారీగా మారింది. 01/07/2024 నుంచి భారతీయ న్యాయ సంహిత, భారతీయ నాగరిక సురక్ష సంహిత, భారతీయ సాక్ష్య అధినియం (Bharatiya Nyaya Sanhita, Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, Bharatiya Sakshya Adhiniyam) పీనల్ కోడ్, క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ కోడ్, ఎవిడెన్స్ చట్టం స్థానంలోకి వచ్చాయి. నాలుగు లేబర్ కోడ్లు 21/11/2025 నుంచి, ఆదాయపు పన్ను చట్టం, 2025 (Income-tax Act, 2025) 01/04/2026 నుంచి, 2026 IBC సవరణలు 26/05/2026 నుంచి అమలులోకి వచ్చాయి. ప్రకటన సంబంధిత తేదీ నాటికి అమలులో ఉన్న పాఠాన్ని ఇవ్వాలి, అది ఎప్పుడు మారిందో చెప్పాలి.
- ఆధారాలు. తీర్పులను వాటి పూర్తి పాఠం నుంచి, న్యూట్రల్ సైటేషన్ లేదా అధికారిక రిపోర్ట్, తేదీతో ఉదహరిస్తారు. ప్రకటన స్థిరపడిన చట్టాన్ని తెరిచి ఉన్న, లేదా పెద్ద బెంచ్ ముందు పెండింగ్లో ఉన్న అంశాల నుంచి వేరు చేస్తుంది.
- పత్రాలు. ఆధారపడిన చట్టాలు, నియమాలు, తీర్పుల ప్రతులను జతచేస్తారు. హిందీ లేదా ప్రాంతీయ భాషా రికార్డులను, అనువాదకుడి సామర్థ్యంపై ప్రకటనతో, అనువదిస్తారు.
అఫిడవిట్పై ప్రమాణం, ధ్రువీకరణ
భారత్లో, అఫిడవిట్ కోసం ప్రమాణాన్ని ఏ కోర్టు లేదా మేజిస్ట్రేట్ అయినా, నోటరీల చట్టం, 1952 (Notaries Act, 1952) కింద నియమితుడైన నోటరీ, లేదా ఈ ప్రయోజనం కోసం హైకోర్టు నియమించిన అధికారి చేయించవచ్చు (సెక్షన్ 139, సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్). నోటరీ ప్రమాణాలు చేయించవచ్చు, అఫిడవిట్లు తీసుకోవచ్చు, భారత్ బయట అమలు కావాల్సిన పత్రాలను సిద్ధం చేసి ధ్రువీకరించవచ్చు (సెక్షన్ 8(1), నోటరీల చట్టం, 1952). భారత్ బయట, భారత దౌత్య, కాన్సులర్ అధికారులు ప్రమాణాలు చేయించవచ్చు, నోటరీ చర్యలు చేయవచ్చు (సెక్షన్ 3, దౌత్య మరియు కాన్సులర్ అధికారుల (ప్రమాణాలు మరియు ఫీజులు) చట్టం, 1948 (Diplomatic and Consular Officers (Oaths and Fees) Act, 1948)).
14/07/2005 నుంచి భారత్కు అమలులో ఉన్న హేగ్ అపోస్టిల్ కన్వెన్షన్లో భారత్ భాగస్వామి. సమర్థ అధికార సంస్థ విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ; పత్రాలను ముందుగా నియమిత రాష్ట్ర లేదా కేంద్రపాలిత ప్రాంత అధికార సంస్థ ధ్రువీకరిస్తుంది. అపోస్టిల్ ఫీజు ఒక్కో పత్రానికి రూ. 50, దానికి తోడు అవుట్సోర్స్ ఏజెన్సీ చార్జీలు.
భారత్ యాక్సెషన్పై జర్మనీ అభ్యంతరం చెప్పింది, కాబట్టి భారత్, జర్మనీ మధ్య అపోస్టిల్ కన్వెన్షన్ వర్తించదు. అక్కడ, లేదా అపోస్టిల్ కన్వెన్షన్ బయటి ఏ దేశంలోనైనా వాడాల్సిన పత్రానికి బదులుగా లీగలైజేషన్ అవసరం.
భారత్ నుంచి వాస్తవాలకు సాక్ష్యం
విదేశీ కేసుకు భారత్లోని వాస్తవాలపై సాక్ష్యం అవసరమైనప్పుడు, ఉదాహరణకు సాక్షి వాంగ్మూలం, భారతీయ కంపెనీ దగ్గర ఉన్న పత్రాలు, లేదా కోర్టు, రిజిస్ట్రీ రికార్డులు, మార్గం సాక్షి ఇష్టపడుతున్నారా లేదా అనే దానిపై ఆధారపడుతుంది.
ఇష్టపడే సాక్షి సాధారణంగా నోటరీ ముందు ప్రకటన ఇవ్వవచ్చు, విదేశీ కోర్టు అనుమతిస్తే వీడియో లింక్ ద్వారా హాజరు కావచ్చు, లేదా భారత్ కోరే అనుమతులతో ఎవిడెన్స్ కన్వెన్షన్ చాప్టర్ II కింద కాన్సులర్ అధికారి లేదా కమిషనర్ ద్వారా విచారించబడవచ్చు. సహకరించని సాక్షిని భారతీయ కోర్టు అమలు చేసే లెటర్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్ ద్వారా మాత్రమే బలవంతం చేయవచ్చు.
వ్యతిరేక దిశలో, విదేశీ న్యాయ రికార్డు సర్టిఫైడ్ ప్రతి నిజమైనదని భారతీయ కోర్టు భావిస్తుంది (భారతీయ సాక్ష్య అధినియం సెక్షన్ 88, గతంలో ఎవిడెన్స్ చట్టం సెక్షన్ 86). విదేశాల్లో భారతీయ కోర్టు రికార్డుల వాడకం విదేశీ కోర్టు నియమాల ప్రకారం జరుగుతుంది, సాధారణంగా అపోస్టిల్తో.
లెటర్స్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్
హేగ్ ఎవిడెన్స్ కన్వెన్షన్ కింద
సివిల్ లేదా వాణిజ్య విషయాల్లో విదేశాల్లో సాక్ష్యం తీసుకోవడంపై 18/03/1970 నాటి హేగ్ కన్వెన్షన్లో భారత్ 07/02/2007 న చేరింది, అది 08/04/2007 న భారత్కు అమలులోకి వచ్చింది. భారత్ యాక్సెషన్ ద్వారా చేరినందున, తన యాక్సెషన్ను అంగీకరిస్తున్నట్లు ప్రకటించిన దేశాలకు, భారత్కు మధ్య మాత్రమే కన్వెన్షన్ వర్తిస్తుంది (ఆర్టికల్ 39). అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు 2007 లో అంగీకరించాయి, యునైటెడ్ కింగ్డమ్ అంగీకారం 10/05/2026 న అమలులోకి వచ్చింది. సంబంధిత దేశం కోసం అంగీకారాల ప్రస్తుత జాబితాను సరిచూడాలి.
సాక్ష్యం కోసం భారత సెంట్రల్ అథారిటీ న్యాయ, చట్ట మంత్రిత్వ శాఖ మరియు అన్ని రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లోని హైకోర్టులు.
లెటర్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్ సంబంధిత కోర్టులను, పక్షాలను, వారి ప్రతినిధులను, ప్రొసీడింగ్ల స్వభావాన్ని, కోరిన సాక్ష్యాన్ని తెలుపుతుంది. తగిన చోట సాక్షుల పేర్లు, అడగాల్సిన ప్రశ్నలు, పరిశీలించాల్సిన పత్రాలు, ప్రమాణం లేదా ప్రత్యేక విధానం అవసరమైతే అది కూడా ఇస్తుంది (ఆర్టికల్ 3). అది ఇంగ్లీషులో లేదా ఇంగ్లీషు అనువాదంతో ఉండాలని భారత్ కోరుతుంది (ఆర్టికల్ 4).
దాన్ని అమలు చేసే భారతీయ కోర్టు తన సొంత విధానాన్ని పాటిస్తుంది, కానీ కోరిన ప్రత్యేక పద్ధతి భారతీయ చట్టానికి విరుద్ధం కాకపోతే లేదా ఆచరణలో అసాధ్యం కాకపోతే దాన్ని పాటిస్తుంది. దేశీయ కేసులో ఉపయోగించే బలవంతాన్నే ఉపయోగిస్తుంది (ఆర్టికల్స్ 9, 10).
భారతీయ చట్టం కింద, లేదా లేఖలో ఆ ప్రివిలేజ్ పేర్కొని ఉంటే అభ్యర్థించే దేశపు చట్టం కింద, ప్రివిలేజ్ లేదా బాధ్యత అనుమతించిన చోట సాక్షి సాక్ష్యం ఇవ్వడానికి నిరాకరించవచ్చు (ఆర్టికల్ 11). అది భారత్లో న్యాయ విధి కాకపోతే, లేదా భారత సార్వభౌమత్వానికి లేదా భద్రతకు హాని కలిగిస్తేనే అమలును నిరాకరించవచ్చు (ఆర్టికల్ 12).
ఆర్టికల్ 23 కింద భారత్ ప్రకటన ఇలా ఉంది: "The Republic of India will not execute Letters of Request issued in pursuance of Article 23 of the Convention for the purpose of obtaining pre-trial discovery of documents, which requires a person to produce any documents other than particular documents specified in the Letter of Request, which are likely to be in his possession, custody or power." (అర్థం: లెటర్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్లో పేర్కొన్న, ఒక వ్యక్తి స్వాధీనంలో, సంరక్షణలో లేదా అధికారంలో ఉండే అవకాశం ఉన్న నిర్దిష్ట పత్రాలు కాకుండా ఇతర పత్రాలను సమర్పించమని కోరే, పత్రాల ప్రీ-ట్రయల్ డిస్కవరీ కోసం కన్వెన్షన్ ఆర్టికల్ 23 కింద జారీ చేసిన లెటర్స్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్ను భారత గణతంత్రం అమలు చేయదు.)
అందువల్ల అమెరికా వ్యాజ్యాల్లో సాధారణమైన విస్తృత డిస్కవరీ షెడ్యూల్ రూపంలో తయారు చేసిన అభ్యర్థనను, పంపే ముందు గుర్తించిన పత్రాలకు సంకుచితం చేయాలి.
చాప్టర్ II పై కూడా భారత్ ప్రకటనలు చేసింది. సెంట్రల్ అథారిటీ, సంబంధిత కోర్టు ముందస్తు అనుమతితో అభ్యర్థించే కోర్టు జ్యుడీషియల్ సిబ్బంది అమలుకు హాజరు కావచ్చు (ఆర్టికల్ 8). సెంట్రల్ అథారిటీ ముందస్తు అనుమతితో విదేశీ కాన్సుల్ భారతీయుల లేదా మూడో దేశ పౌరుల సాక్ష్యం తీసుకోవచ్చు (ఆర్టికల్ 16). బలవంతం కోసం కాన్సుల్లు, కమిషనర్లు ఆ ప్రాంతపు జిల్లా కోర్టుకు దరఖాస్తు చేయవచ్చు (ఆర్టికల్ 18).
సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ కింద
కన్వెన్షన్ వర్తించినా వర్తించకపోయినా వర్తించే సొంత మార్గాన్ని కోడ్ అందిస్తుంది. కమిషన్ల అమలుపై నిబంధనలను సెక్షన్ 78 భారత్ బయటి కోర్టులు జారీ చేసే కమిషన్లకు విస్తరిస్తుంది. ఆర్డర్ XXVI, రూల్స్ 19 నుంచి 22 విధానాన్ని నిర్దేశిస్తాయి:
- మూడు విషయాల్లో సంతృప్తి చెందితే హైకోర్టు సాక్షిని విచారించడానికి కమిషన్ జారీ చేయవచ్చు: విదేశీ కోర్టు సాక్ష్యం కోరుతోంది, ప్రొసీడింగ్ సివిల్ స్వభావమైనది, సాక్షి హైకోర్టు అప్పిలేట్ అధికార పరిధిలో నివసిస్తున్నారు (రూల్ 19). ఢిల్లీలోని సాక్షికి అది ఢిల్లీ హైకోర్టు.
- విదేశీ కోర్టు కోరికను కాన్సులర్ అధికారి సర్టిఫికెట్ ద్వారా, కేంద్ర ప్రభుత్వం ద్వారా పంపిన లెటర్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్ ద్వారా, లేదా ఒక పక్షం సమర్పించిన లెటర్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్ ద్వారా రుజువు చేస్తారు (రూల్ 19).
- దరఖాస్తును విదేశీ ప్రొసీడింగ్లోని ఒక పక్షం గానీ, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సూచనలపై వ్యవహరించే దాని లా ఆఫీసర్ గానీ చేయవచ్చు (రూల్ 20).
- కమిషన్ సాక్షి నివసించే ప్రాంతపు కోర్టుకు, లేదా హైకోర్టు సాధారణ అసలు సివిల్ అధికార పరిధిలో అయితే హైకోర్టు తగినవారని భావించే వ్యక్తికి వెళ్తుంది (రూల్ 21).
- అమలైన తర్వాత కమిషన్, సాక్ష్యం హైకోర్టుకు తిరిగి వస్తాయి; హైకోర్టు వాటిని విదేశీ కోర్టుకు పంపడం కోసం లెటర్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్తో పాటు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి పంపుతుంది (రూల్ 22).
ఆచరణాత్మక అంశాలు
- అభ్యర్థించే దేశం ఎవిడెన్స్ కన్వెన్షన్లో భారత్ యాక్సెషన్ను అంగీకరించిందో లేదో ముందుగా సరిచూడండి. అంగీకరించకపోతే, ఆర్డర్ XXVI, రూల్ 19 కింద కోడ్ మార్గం తెరిచే ఉంటుంది.
- లేఖ విదేశంలో జారీ కాక ముందే సాక్షి చిరునామాను, అధికార పరిధి ఉన్న హైకోర్టును గుర్తించండి, తద్వారా దాన్ని సరైన చోటికి సంబోధిస్తారు.
- భారత్ ఆర్టికల్ 23 ప్రకటనకు సరిపోయేలా, పత్రాల అభ్యర్థనలను వివరణ, తేదీతో సంకుచితంగా రూపొందించండి.
- అనువాదానికి, సెంట్రల్ అథారిటీకి, కోర్టుకు అవసరమైన సమయానికి వెసులుబాటు ఉంచండి. అధికారిక ప్రాసెసింగ్ సమయం ఏదీ ప్రచురించలేదు.
ప్రజలు అడిగే ప్రశ్నలు
విదేశం నుంచి వచ్చిన కోర్టు పత్రాలను భారత్లోని వ్యక్తికి ఎలా అందజేయాలి?
హేగ్ సర్వీస్ కన్వెన్షన్ కింద భారత సెంట్రల్ అథారిటీ ద్వారా; అది న్యాయ, చట్ట మంత్రిత్వ శాఖలోని లీగల్ అఫైర్స్ విభాగం. విదేశీ కోర్టు లేదా సమర్థ అధికారి మోడల్ రిక్వెస్ట్ ఫారాన్ని పత్రంతో పాటు, రెండూ రెండు ప్రతులలో, ఇంగ్లీషులో లేదా ఇంగ్లీషు అనువాదంతో పంపుతారు. సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ సెక్షన్ 29 కింద భారతీయ కోర్టు ద్వారా పత్రాలను అందజేస్తారు, సర్వీస్ సర్టిఫికెట్ను నేరుగా దరఖాస్తుదారుకు తిరిగి పంపుతారు. సర్వీసుకు భారత్ ఎలాంటి ఫీజు వసూలు చేయదు.
హేగ్ కన్వెన్షన్ కింద భారతీయ ప్రతివాదికి పోస్ట్ లేదా కొరియర్ ద్వారా సర్వీసు చేయవచ్చా?
భారత్ సమ్మతితో కాదు. హేగ్ సర్వీస్ కన్వెన్షన్ ఆర్టికల్ 10 లోని పద్ధతులను, భారత్లోని వ్యక్తులకు పోస్టల్ మార్గాల ద్వారా నేరుగా పత్రాలు పంపడంతో సహా, తాను వ్యతిరేకిస్తున్నట్లు భారత్ ప్రకటించింది. మెయిల్ ద్వారా సర్వీసును గానీ, ప్రైవేట్ జ్యుడీషియల్ అధికారుల ప్రత్యక్ష సర్వీసును గానీ భారత్ అంగీకరించదని విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ కూడా చెబుతుంది. విదేశీ కోర్టు ఏది అనుమతించినా, అలాంటి సర్వీసు ఆధారంగా వచ్చిన తీర్పును భారత్లో అమలు చేసేటప్పుడు సహజ న్యాయ ఉల్లంఘన కారణంగా ప్రతిఘటించవచ్చు.
భారత సెంట్రల్ అథారిటీ ద్వారా సర్వీసుకు ఎంత సమయం పడుతుంది?
భారత్ గానీ హేగ్ కాన్ఫరెన్స్ వెబ్సైట్ గానీ అధికారిక సమయాన్ని ప్రచురించలేదు; సర్వీసు చేసే కోర్టుపై, చిరునామా ఖచ్చితత్వంపై అది మారుతుంది. ఆర్టికల్ 15 కింద, పత్రాన్ని కన్వెన్షన్ పద్ధతిలో పంపి, కనీసం ఆరు నెలలు గడిచి, సహేతుకమైన ప్రయత్నాలు చేసినా సర్టిఫికెట్ అందకపోతే, సర్వీస్ సర్టిఫికెట్ లేకుండానే విదేశీ కోర్టు తీర్పు ఇవ్వవచ్చని భారత్ ప్రకటించింది. ఆ ఆరు నెలలు ప్రణాళికకు ఉపయోగపడే సంఖ్య, హామీ కాదు.
హేగ్ ఎవిడెన్స్ కన్వెన్షన్లో భారత్ భాగస్వామా?
అవును. భారత్ 07/02/2007 న చేరింది (accession), కన్వెన్షన్ 08/04/2007 న భారత్కు అమలులోకి వచ్చింది. భారత్ యాక్సెషన్ ద్వారా చేరినందున, ఆర్టికల్ 39 కింద భారత్ యాక్సెషన్ను అంగీకరించిన దేశాలతో మాత్రమే కన్వెన్షన్ వర్తిస్తుంది. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు 2007 లో అంగీకరించాయి, యునైటెడ్ కింగ్డమ్ అంగీకారం 10/05/2026 న అమలులోకి వచ్చింది. అభ్యర్థించే దేశం అంగీకరించని చోట కూడా, సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ సెక్షన్ 78, ఆర్డర్ XXVI రూల్స్ 19 నుంచి 22 కింద సాక్ష్యం కోరవచ్చు.
అమెరికా తరహా ప్రీ-ట్రయల్ డిస్కవరీకి భారతీయ కోర్టు అనుమతిస్తుందా?
సాధారణ రూపంలో అనుమతించదు. హేగ్ ఎవిడెన్స్ కన్వెన్షన్ ఆర్టికల్ 23 కింద భారత్ చేసిన ప్రకటన ప్రకారం, లేఖలో పేర్కొన్న, ఆ వ్యక్తి స్వాధీనంలో, సంరక్షణలో లేదా అధికారంలో ఉండే అవకాశం ఉన్న నిర్దిష్ట పత్రాలు కాకుండా ఇతర పత్రాలను సమర్పించమని కోరే ప్రీ-ట్రయల్ డిస్కవరీ లెటర్స్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్ను భారత్ అమలు చేయదు. అభ్యర్థనలు ప్రతి పత్రాన్ని లేదా సంకుచితమైన పత్రాల తరగతిని ఖచ్చితంగా గుర్తించాలి. సాక్షి మౌఖిక సాక్ష్యాన్ని మాత్రం సాధారణ పద్ధతిలో లెటర్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్ ద్వారా కోరవచ్చు.
భారత్లో లెటర్ ఆఫ్ రిక్వెస్ట్ను ఏ కోర్టు అమలు చేస్తుంది?
సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ కింద, సివిల్ ప్రొసీడింగ్లో విదేశీ కోర్టు సాక్ష్యం కోరుతోందని రుజువైతే, సాక్షి నివసించే ప్రాంతం ఏ హైకోర్టు అప్పిలేట్ అధికార పరిధిలో ఉందో ఆ హైకోర్టు కమిషన్ జారీ చేస్తుంది (ఆర్డర్ XXVI, రూల్ 19). అది కమిషన్ను సాక్షి నివసించే ప్రాంతపు కోర్టుకు, లేదా తన అసలు సివిల్ అధికార పరిధిలో అయితే తాను ఎంచుకున్న వ్యక్తికి పంపుతుంది. ఎవిడెన్స్ కన్వెన్షన్ కింద, భారత సెంట్రల్ అథారిటీ న్యాయ, చట్ట మంత్రిత్వ శాఖ మరియు హైకోర్టులు.
విదేశీ కోర్టులో భారతీయ చట్టాన్ని ఎలా రుజువు చేస్తారు?
సాధారణంగా ఎన్రోల్ అయిన భారతీయ న్యాయవాది లిఖిత సాక్ష్యం ద్వారా, విదేశీ కోర్టు కోరే రూపంలో అఫిడవిట్, డిక్లరేషన్ లేదా నివేదికగా; కొన్నిసార్లు ఆ తర్వాత క్రాస్ ఎగ్జామినేషన్ ఉంటుంది. అది సంబంధిత తేదీ నాటికి అమలులో ఉన్న చట్టాన్ని తెలపాలి (2023 నుంచి 2026 సంస్కరణల తర్వాత ఇది ముఖ్యం), చట్ట పాఠాన్ని ఉటంకించాలి, తీర్పులను వాటి పూర్తి పాఠం నుంచి న్యూట్రల్ సైటేషన్లతో ఉదహరించాలి, స్థిరపడిన చట్టాన్ని తెరిచి ఉన్న ప్రశ్నల నుంచి వేరు చేయాలి. ఆధారపడిన చట్టాలు, తీర్పుల ప్రతులను జతచేస్తారు.
విదేశాల్లో వాడకానికి భారతీయ అఫిడవిట్కు అపోస్టిల్ ఎలా చేయించాలి?
సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ సెక్షన్ 139 కింద అధికారం ఉన్న నోటరీ లేదా మరో అధికారి ముందు అఫిడవిట్పై ప్రమాణం చేస్తారు. ఆ తర్వాత నియమిత రాష్ట్ర లేదా కేంద్రపాలిత ప్రాంత అధికార సంస్థ దాన్ని ధ్రువీకరిస్తుంది, విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ అపోస్టిల్ జారీ చేస్తుంది; ఒక్కో పత్రానికి రూ. 50, దానికి తోడు ఏజెన్సీ చార్జీలు. 14/07/2005 నుంచి భారత్కు అమలులో ఉన్న హేగ్ అపోస్టిల్ కన్వెన్షన్లో భాగస్వాములైన దేశాలకు ఇది పనిచేస్తుంది. జర్మనీకి, కన్వెన్షన్ బయటి దేశాలకు బదులుగా ఎంబసీ ద్వారా లీగలైజేషన్ అవసరం.
భారత్లోని సాక్షి నుంచి విదేశీ కాన్సుల్ సాక్ష్యం తీసుకోవచ్చా?
పరిమితుల్లో తీసుకోవచ్చు. హేగ్ ఎవిడెన్స్ కన్వెన్షన్ చాప్టర్ II కింద, కాన్సుల్ తాను ప్రాతినిధ్యం వహించే దేశపు కోర్టుల్లోని ప్రొసీడింగ్లకు సహాయంగా, బలవంతం లేకుండా సాక్ష్యం తీసుకోవచ్చు. సెంట్రల్ అథారిటీ ముందస్తు అనుమతితో మాత్రమే కాన్సుల్ భారతీయుల లేదా మూడో దేశ పౌరుల సాక్ష్యం తీసుకోవచ్చని భారత్ ప్రకటించింది. బలవంతం (compulsion) కోసం కాన్సుల్లు, కమిషనర్లు ఆ ప్రాంతపు జిల్లా కోర్టుకు దరఖాస్తు చేయవచ్చు. సాక్షికి న్యాయ ప్రాతినిధ్యం ఉండవచ్చు, ప్రివిలేజ్ కోరవచ్చు.
భారత్లో సాక్ష్యం తీసుకునేటప్పుడు విదేశీ న్యాయమూర్తి లేదా లాయర్ హాజరు కావచ్చా?
పక్షాలు, వారి ప్రతినిధులు హాజరు కావడానికి వీలుగా అమలు సమయం, స్థలం వారికి తెలియజేయవచ్చు (ఎవిడెన్స్ కన్వెన్షన్ ఆర్టికల్ 7). సెంట్రల్ అథారిటీ, సంబంధిత కోర్టు ముందస్తు అనుమతితో, అభ్యర్థించే కోర్టు జ్యుడీషియల్ సిబ్బంది హాజరు కావచ్చని భారత్ ఆర్టికల్ 8 కింద ప్రకటించింది. అయితే విదేశీ లాయర్లు భారతీయ చట్టాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయలేరు, భారతీయ కోర్టుల ముందు హాజరు కాలేరు; కాబట్టి కోర్టులో ప్రొసీడింగ్లను భారతీయ న్యాయవాదులు నిర్వహిస్తారు.
ఈ సమాధానాలు అవగాహన కోసం ఇచ్చిన సారాంశాలు; ఏ వ్యక్తిగత వ్యవహారంపైనా ఇవి న్యాయ సలహా కావు.
ముఖ్యమైన ప్రశ్నకు శ్రద్ధగా చదివిన బ్రీఫ్ తగినది.
సమావేశాలు ముందస్తు అపాయింట్మెంట్తో G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi లో జరుగుతాయి. ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలను ప్రిన్సిపల్ స్వయంగా చదువుతారు.
ఈ పేజీ బార్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా నియమాలు (Bar Council of India Rules) అనుమతించిన మేరకు Lokesh Bhardwaj Law Offices పని గురించి సాధారణ సమాచారం ఇస్తుంది. ఇది న్యాయ సలహా కాదు, దీనివల్ల న్యాయవాది-క్లయింట్ సంబంధం ఏర్పడదు. లిఖితపూర్వకంగా అంగీకరించిన ఎంగేజ్మెంట్ ఆధారంగా మాత్రమే LBLO ఒక వ్యవహారంలో పని చేస్తుంది.
16/11/2026 నాటి చట్టం ప్రకారం.
← అన్ని ప్రాక్టీస్ విభాగాలు