ઑફિસો, પ્લાન્ટ અને જમીન: વિદેશી માલિકીના ધંધા માટે મિલકત
ભારતમાં વિદેશી ધંધાને જગ્યા જોઈએ. ભારતમાં મિલકત કોણ ધરાવી કે ભાડે લઈ શકે, અને પહેલાં શું તપાસવું જ પડે, તે આ પાનું સમજાવે છે.
ટૂંકમાં
- મિલકત કોણ સંપાદિત કરી શકે:
- વિદેશી શેરહોલ્ડિંગ ધરાવતી ભારતીય કંપની કોઈ પણ ભારતીય કંપનીની જેમ, તે ક્ષેત્રના FDI નિયમોને અધીન રહીને, પોતાના ધંધા માટે મિલકત સંપાદિત કરી શકે છે અને ભાડે લઈ શકે છે.
- વિદેશી કંપનીની બ્રાન્ચ કે પ્રોજેક્ટ ઑફિસ પોતાની મંજૂર પ્રવૃત્તિ માટે જરૂરી, કે તેને આનુષંગિક, સ્થાવર મિલકત સંપાદિત કરી શકે છે. સંપાદનનું રિપોર્ટિંગ RBI ને કરાય છે.
- લાયઝન ઑફિસ સ્થાવર મિલકત સંપાદિત કરી શકતી નથી.
- ખેતીની જમીન, પ્લાન્ટેશન મિલકત અને ફાર્મહાઉસ ભારત બહાર રહેતી વ્યક્તિ વારસા સિવાય સંપાદિત કરી શકતી નથી.
- ધંધા તરીકે રિયલ એસ્ટેટનો વેપાર, એટલે જમીનનો વેપાર, વિદેશી રોકાણ માટે ખુલ્લો નથી.
- ઑફિસો માટે લીઝ સામાન્ય માર્ગ છે. લાંબી લીઝની નોંધણી કરાવવી અને સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી ભરવી જ પડે.
- ઔદ્યોગિક જમીન સામાન્ય રીતે રાજ્યનાં ઔદ્યોગિક વિકાસ સત્તામંડળો કે ઔદ્યોગિક પાર્ક મારફત મળે છે. દરેકની પોતાની ફાળવણીની શરતો, બાંધકામની સમયમર્યાદાઓ અને તબદીલી પરનાં નિયંત્રણો હોય છે.
- શું તપાસાય છે:
- ટાઇટલ (માલિકી હક);
- જમીન ઉપયોગની પરવાનગી;
- બાંધકામની મંજૂરીઓ અને ઑક્યુપન્સી સર્ટિફિકેટ;
- પ્લાન્ટ માટે પર્યાવરણ અને ફાયરની મંજૂરીઓ;
- સત્તામંડળનાં લેણાં;
- પડતર કેસ;
- ગીરો (મોર્ગેજ).
- પગલાં, ટૂંકમાં:
- ટૂંકી યાદી;
- ટાઇટલ અને નિયમનકારી ડ્યૂ ડિલિજન્સ;
- ટર્મ શીટ;
- કરાર કે લીઝ;
- સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી અને નોંધણી;
- મ્યુટેશન (નામફેર) કે સત્તામંડળના રેકર્ડમાં નોંધ;
- પૂર્ણતા પછીનું અનુપાલન.
- તૈયાર રાખો:
- મિલકતની વિગતો;
- વેચનાર કે મકાનમાલિકના દસ્તાવેજો;
- સૂચિત ઉપયોગ;
- ઔદ્યોગિક પ્લોટ માટે, સત્તામંડળની ફાળવણીની શરતો.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- લીઝહોલ્ડ અને ફ્રીહોલ્ડ (Leasehold and freehold)
- નિયત મુદત માટેનો કબજો, કે પૂરી માલિકી.
- ઔદ્યોગિક પ્લોટની ફાળવણી (Industrial plot allotment)
- વિકાસ સત્તામંડળ તરફથી તેની શરતો પર મળતી લીઝ.
- જમીન ઉપયોગમાં ફેરફાર (Change of land use, CLU)
- ખેતીની જમીનનો બીજા હેતુઓ માટે ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી.
- ટાઇટલ સર્ચ, બોજા પ્રમાણપત્ર (Title search, encumbrance certificate)
- માલિકીનો ઇતિહાસ, અને તેના પરના બોજા (ચાર્જ).
- સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી અને નોંધણી (Stamp duty and registration)
- વેચાણ દસ્તાવેજ અને લીઝ ડીડ પર ભરવાપાત્ર.
- સ્થાવર મિલકતની વિદેશી માલિકી (Foreign ownership of immovable property)
- વિદેશી હૂંડિયામણના નિયમોને અધીન. ખેતીની જમીન પર સામાન્ય રીતે પ્રતિબંધ છે.
વિગતવાર
પગલું 1: મિલકત ધરાવનારી સંસ્થા પસંદ કરો
મોટા ભાગનાં વિદેશી જૂથો માટે, ભારતીય સબસિડિયરી મિલકત ધરાવે છે કે ભાડે લે છે. બ્રાન્ચ ઑફિસ ફક્ત પોતાની મંજૂર પ્રવૃત્તિ માટે જ મિલકત સંપાદિત કરી શકે છે. શોધ શરૂ થાય તે પહેલાં સંસ્થા નક્કી કરાય છે.
પગલું 2: ડ્યૂ ડિલિજન્સ
ટાઇટલ દસ્તાવેજોની સાંકળ અને મહેસૂલી તથા નોંધણીના રેકર્ડ દ્વારા તપાસાય છે. આખી પ્રક્રિયા મિલકતના ટાઇટલની ચકાસણી અને ડ્યૂ ડિલિજન્સ પાના પર છે.
વાણિજ્યિક અને ઔદ્યોગિક મિલકત માટે, આ પણ તપાસો:
- જમીન ઉપયોગની પરવાનગી;
- મંજૂર થયેલા નકશા;
- ઑક્યુપન્સી સર્ટિફિકેટ;
- ફાયર અને પ્રદૂષણની મંજૂરીઓ;
- સત્તામંડળનાં લેણાં અને તબદીલી માટે તેની સંમતિ.
પગલું 3: લીઝ કે ખરીદી
લીઝ આને આવરી લે છે:
- મુદત;
- ભાડું અને તેમાં વધારો;
- લૉક-ઇન;
- ફિટ-આઉટ (આંતરિક સજાવટ);
- જાળવણી;
- જગ્યા મૂળ સ્થિતિમાં પાછી આપવી;
- કરાર સમાપ્તિ;
- ઇમારત વેચાય ત્યારે શું થાય.
ખરીદીમાં વેચાણ કરાર (agreement to sell) વપરાય છે, અને વેચાણ નોંધાયેલા વેચાણ દસ્તાવેજ (sale deed) થી પૂરું થાય છે.
પગલું 4: સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી અને નોંધણી
સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી અને નોંધણીના ચાર્જ રાજ્ય પર આધાર રાખે છે. કાયદાકીય મુદતથી લાંબી લીઝની નોંધણી કરાવવી જ પડે. જેની નોંધણી થવી જોઈતી હતી તેવી નોંધણી વગરની લીઝ ભાડૂતનું રક્ષણ ન પણ કરે.
પગલું 5: પૂર્ણતા પછી
નવા માલિક કે લીઝ લેનારનું નામ મ્યુનિસિપલ કે સત્તામંડળના રેકર્ડમાં દાખલ થાય છે. યુટિલિટી જોડાણો તબદીલ થાય છે. રિપોર્ટિંગની ફરજો પૂરી કરાય છે.
સામાન્ય ભૂલો
- મકાનમાલિકનું ટાઇટલ કે ઇમારતનું ઑક્યુપન્સી સર્ટિફિકેટ તપાસ્યા વગર લીઝ પર સહી કરવી.
- સત્તામંડળની તબદીલીની શરતો તપાસ્યા વગર ઔદ્યોગિક પ્લોટ ખરીદવા.
- લાંબી લીઝની નોંધણી ન કરાવવી.
- જે સંસ્થાને FEMA મિલકત ધરાવવાની છૂટ આપતો નથી તેના મારફત ખરીદી કરવી.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
અમારી લાયઝન ઑફિસ ઑફિસ ખરીદી શકે?
ના. લાયઝન ઑફિસ સ્થાવર મિલકત સંપાદિત કરી શકતી નથી. તે જગ્યા ભાડાપટ્ટે (લીઝ પર) લઈ શકે છે.
અમારી ભારતીય સબસિડિયરી પ્લાન્ટ માટે ખેતીની જમીન ખરીદી શકે?
ખેતીની જમીનને સામાન્ય રીતે રાજ્યના કાયદા હેઠળ ઔદ્યોગિક ઉપયોગમાં ફેરવવી પડે છે. વિદેશી માલિકીની સંસ્થાઓ પર ખેતીની જમીન અંગે નિયંત્રણો છે. આ દરેક કેસ પ્રમાણે તપાસાય છે.
ઑફિસની લીઝ કેટલા સમયની હોવી જોઈએ?
એ વાણિજ્યિક નિર્ણય છે, પણ લૉક-ઇન, નવીકરણ અને બહાર નીકળવાની શરતો મુદત જેટલી જ મહત્ત્વની છે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ મળેલી છૂટ પ્રમાણે, Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તેનાથી એડવોકેટ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો થતો નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં સંમત થયેલા એન્ગેજમેન્ટના આધારે જ કામ કરે છે.
છેલ્લી સમીક્ષા: 14/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
14/11/2026 ના રોજની સ્થિતિ પ્રમાણેનો કાયદો.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો