Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

મિલકતના ટાઇટલની ચકાસણી અને ડ્યૂ ડિલિજન્સ: શું વેચનાર ખરેખર માલિક છે?

ટાઇટલની તપાસ મિલકત વિશે ત્રણ પ્રશ્નો પૂછે છે: તેનો માલિક કોણ છે, તેના પર કયા બોજા છે, અને શું તેનો ઇરાદા પ્રમાણે કાયદેસર ઉપયોગ થઈ શકે છે.

દસ્તાવેજો, નોંધણી કચેરીમાં શોધ, મહેસૂલી રેકોર્ડ, મુકદ્દમા અને બોજાની શોધ, સ્થળ તપાસ, ટાઇટલ રિપોર્ટ.
શું વેચનાર ખરેખર માલિક છે?

ટૂંકમાં

ટાઇટલની તપાસ મિલકત વિશે ત્રણ પ્રશ્નો પૂછે છે:

તપાસ લેખિત, કારણો સાથેના રિપોર્ટમાં પૂરી થાય છે. તે જણાવે છે કે ટાઇટલ ચોખ્ખું અને વેચાણયોગ્ય (marketable) છે, શરતોને આધીન ચોખ્ખું છે, કે ખામીવાળું છે, અને તે નિષ્કર્ષનાં કારણો આપે છે.

તમે સાંભળશો તે શબ્દો

ટાઇટલની સાંકળ (Title chain)
તપાસના સમયગાળા દરમિયાન માલિકીને પાછળ સુધી દર્શાવતો દસ્તાવેજોનો ક્રમ.
બોજો (Encumbrance)
મિલકત પર ગીરો, લિયન, લીઝ કે બીજો બોજો.
સબ-રજિસ્ટ્રાર શોધ (Sub-Registrar search)
નોંધણી કચેરીમાં નોંધાયેલા દસ્તાવેજોની શોધ.
ખસરા, ખતૌની, જમાબંદી (Khasra, khatauni, jamabandi)
ઉત્તર ભારતના જમીન મહેસૂલી રેકોર્ડ.
મ્યુટેશન (Mutation)
મહેસૂલી કે મ્યુનિસિપલ નોંધ. તેનાથી ટાઇટલ મળતું નથી.
પાવર ઑફ એટર્ની વેચાણ (Power of attorney sale)
તેનાથી ટાઇટલ તબદીલ થતું નથી. ફક્ત નોંધાયેલો વેચાણ દસ્તાવેજ તે કરે છે.
મુકદ્દમાની શોધ (Litigation search)
મિલકત અંગેના વિવાદો માટે અદાલતી રેકોર્ડની શોધ.
જાહેર નોટિસ (Public notice)
ખરીદી પહેલાં વાંધા મંગાવતી અખબારી નોટિસ.

કાર્યક્ષેત્ર

મિલકતના ટાઇટલની ચકાસણી અને ડ્યૂ ડિલિજન્સ એ Lokesh Bhardwaj Law Offices (LBLO) નાં કાર્યક્ષેત્રોમાંનું એક છે. આ કામ રહેણાક, વાણિજ્યિક, ખેતીની અને ઔદ્યોગિક મિલકત, અને વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્રો (SEZ) માંની જમીન અને યુનિટને આવરી લે છે.

આ પાનું સમજાવે છે કે ટાઇટલની તપાસ કેવી રીતે થાય છે; વેચનાર અને ખરીદનારની તપાસ; ફ્લેટ કે ખેતરથી લઈને ફેક્ટરી, સત્તામંડળનો પ્લૉટ, હરાજીમાં ખરીદી કે SEZ યુનિટ સુધી, દરેક પ્રકારની મિલકત માટે શું તપાસાય છે; અને છેતરપિંડીનાં ચેતવણીરૂપ ચિહ્નો. જમીન પર નિયંત્રણ મૂકતા વિશેષ વિસ્તારો અને રાજ્યના કાયદા, તૈયાર રાખવાના દસ્તાવેજો અને ખરીદી પછીનાં પગલાં આ પાના પરથી લિંક કરેલાં અલગ પાનાં પર છે. આ સામાન્ય કાનૂની માહિતી છે, કોઈ ચોક્કસ મિલકત અંગેની સલાહ નથી.

ટાઇટલની ચકાસણી કેમ કરવી જ જોઈએ

ભારતમાં જમીનની માલિકી કોઈ એક દસ્તાવેજથી સાબિત થતી નથી, અને કોઈ સરકારી રજિસ્ટર ટાઇટલની ગેરંટી આપતું નથી. ટાઇટલને દરેક તબદીલી મારફત, દસ્તાવેજે દસ્તાવેજે, શોધવું પડે છે, અને અનેક કચેરીઓના રેકોર્ડ સામે ચકાસવું પડે છે. પાંચ સ્થાપિત નિયમો તેનું કારણ સમજાવે છે.

  1. વેચાણ ફક્ત નોંધાયેલા દસ્તાવેજથી જ થઈ શકે. રૂ. 100 કે તેથી વધુ કિંમતની મૂર્ત સ્થાવર મિલકતનું વેચાણ ફક્ત નોંધાયેલા દસ્તાવેજથી જ થઈ શકે, અને વેચાણ માટેનો કરાર પોતે મિલકતમાં કોઈ હિત ઊભું કરતો નથી (કલમ 54, મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882)). તેથી વેચાણ કરાર (agreement to sell), જનરલ પાવર ઑફ એટર્ની અને વસિયતનામા મારફત થયેલાં વેચાણ ("GPA વેચાણ") ટાઇટલ તબદીલ કરતાં નથી.
  2. મ્યુટેશન એ ટાઇટલ નથી. મહેસૂલી રેકોર્ડ કે મ્યુનિસિપલ રેકોર્ડમાંની નોંધ જમીન મહેસૂલ કે વેરો વસૂલવા માટે કરવામાં આવે છે. તે માલિકી ઊભી કરતી નથી કે સમાપ્ત કરતી નથી.
  3. ખરીદનાર મિલકત પડતર મુકદ્દમાને આધીન લે છે. મિલકત અંગેનો દાવો પડતર હોય ત્યારે થયેલી તબદીલી તે દાવાના પરિણામને આધીન છે (કલમ 52, મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882, lis pendens નો નિયમ).
  4. શોધમાં જે દેખાયું હોત તે ખરીદનાર જાણતો હતો એમ ગણાય છે. મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 ની કલમ 3 હેઠળ, જે દસ્તાવેજની નોંધણી ફરજિયાત હતી અને નોંધાયો હતો તેની, અને મિલકતના વાસ્તવિક કબજામાં હોય તે દરેક વ્યક્તિના ટાઇટલની, ખરીદનારને જાણ હતી એમ માની લેવાય છે.
  5. કાયદેસર ઉપયોગ એ માલિકીથી અલગ પ્રશ્ન છે. ચોખ્ખા ટાઇટલનો અર્થ એ નથી કે મકાન કાયદેસર રીતે બંધાયું હતું, કે જમીનનો ઉપયોગ દુકાન, ફેક્ટરી કે ફાર્મહાઉસ માટે થઈ શકે. ઉપયોગ માસ્ટર પ્લાન, બિલ્ડિંગ બાય-લૉઝ અને સંબંધિત રાજ્યના જમીન વપરાશના કાયદાઓથી નિયંત્રિત થાય છે.

પ્રક્રિયા, પગલાંવાર

ટાઇટલની તપાસ 10 તબક્કામાં ચાલે છે. ટાઇટલની સાંકળ ફક્ત પક્ષકારોએ આપેલી નકલો સામે નહીં, પણ રેકોર્ડ રાખતી કચેરીઓની પ્રમાણિત નકલો અને ઉતારા સામે ચકાસવામાં આવે છે.

  1. વ્યાપ અને હિતસંઘર્ષની તપાસ. મિલકત, પક્ષકારો અને ઇચ્છિત ઉપયોગ ઓળખવામાં આવે છે. ફર્મના રેકોર્ડ સામે હિતસંઘર્ષ (conflict) ની તપાસ કરવામાં આવે છે. કોઈ પણ કામ શરૂ થાય તે પહેલાં, વ્યાપ, જરૂરી દસ્તાવેજો અને જરૂરી સમય લેખિત નિમણૂક પત્રમાં નક્કી કરવામાં આવે છે.
  2. દસ્તાવેજો ભેગા કરવા. અસીલ જે ઉપલબ્ધ હોય તે, અપલોડ કરીને કે મુલાકાતમાં, આપે છે: ટાઇટલ દસ્તાવેજો, સાંકળના અગાઉના દસ્તાવેજો, ફાળવણી કે લીઝના કાગળો, મંજૂર પ્લાન, વેરાની પહોંચો, મહેસૂલી ઉતારા, વેચનારના ઓળખ અને સત્તાના દસ્તાવેજો, અને અદાલતના કોઈ પણ કાગળો.
  3. જમીનની ઓળખ. મિલકત જમીન પર અને કાગળ પર નક્કી કરવામાં આવે છે: સર્વે, ખસરા કે પ્લૉટ નંબર, ગામ કે સેક્ટર, ક્ષેત્રફળ, હદ અને કેડસ્ટ્રલ નકશો. દસ્તાવેજ, મહેસૂલી નકશા અને સ્થળ વચ્ચે ક્ષેત્રફળ કે હદમાં વિસંગતતાઓ નોંધવામાં આવે છે.
  4. ટાઇટલની સાંકળ. દરેક તબદીલી પાછળ સુધી શોધવામાં આવે છે, સામાન્ય રીતે 30 વર્ષ સુધી, અથવા જ્યાં તે વધુ મજબૂત મૂળ હોય ત્યાં મૂળ સરકારી ગ્રાન્ટ, ફાળવણી કે સેટલમેન્ટ સુધી. દરેક કડીમાં યોગ્ય દસ્તાવેજ, યોગ્ય નિષ્પાદન, પૂરતો સ્ટેમ્પ, નોંધણી અને સહી કરનાર વ્યક્તિની ક્ષમતા તપાસવામાં આવે છે. વારસાની કડીઓ ઉત્તરાધિકારના કાયદા, વસિયતનામાં અને પ્રોબેટ, અને બધા કાનૂની વારસદારોની સંમતિ સામે તપાસવામાં આવે છે.
  5. રેકોર્ડ રાખતી કચેરીઓમાંથી પ્રમાણિત નકલો. પ્રમાણિત નકલો કે સત્તાવાર ઉતારા રૂબરૂ કે સત્તાવાર પોર્ટલ મારફત મેળવવામાં આવે છે: સબ-રજિસ્ટ્રાર પાસેથી (નોંધાયેલા દસ્તાવેજો અને બોજા), તહેસીલ કે મહેસૂલ કચેરી પાસેથી (જમાબંદી, ખતૌની, મ્યુટેશન, ગિરદાવરી, નકશા), મ્યુનિસિપલ સંસ્થા કે વિકાસ સત્તામંડળ પાસેથી (મંજૂરી, ફાળવણી, લીઝ, વેરો), અને જ્યાં સંબંધિત હોય ત્યાં એકત્રીકરણ, ટોચમર્યાદા કે સંપાદન સત્તામંડળો પાસેથી.
  6. બોજાની શોધ. તપાસના સમયગાળા માટે ગીરો, ચાર્જ, વેચાણ કરારો અને બીજા નોંધાયેલા દસ્તાવેજો માટે સબ-રજિસ્ટ્રારના રેકોર્ડમાં શોધ કરવામાં આવે છે. બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓની તરફેણમાં ઊભાં કરાયેલાં સિક્યોરિટી હિતો માટે CERSAI રજિસ્ટરમાં શોધ કરવામાં આવે છે.
  7. મુકદ્દમા અને જાહેર નોટિસની શોધ. જિલ્લા અને રાજ્ય માટે ઉપલબ્ધ દીવાની, મહેસૂલી, ગ્રાહક, RERA, NCLT અને હાઈકોર્ટના રેકોર્ડમાં, eCourts અને અદાલતી પોર્ટલ મારફત, દાવા, જપ્તી, નાદારી અને સંપાદનની કાર્યવાહી માટે શોધ કરવામાં આવે છે. બાબતને જરૂર હોય ત્યાં, વાંધા મંગાવતી જાહેર નોટિસ અખબારોમાં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવે છે.
  8. જમીન વપરાશ અને નિયમનકારી તપાસ. માન્ય ઉપયોગ અમલમાં હોય તે માસ્ટર પ્લાન કે ડેવલપમેન્ટ પ્લાન, ઝોનિંગ નિયમો અને બિલ્ડિંગ બાય-લૉઝ સામે તપાસવામાં આવે છે, અને મંજૂર પ્લાન, કમ્પ્લીશન અને ઓક્યુપેશન સર્ટિફિકેટ, જમીન વપરાશ બદલવાની પરવાનગી અને બીજી મંજૂરીઓ સ્થળ પર જે ઊભું છે તેની સાથે સરખાવવામાં આવે છે. દરેક પ્રકારની મિલકત માટેની તપાસ આગળના વિભાગમાં આપી છે.
  9. સ્થળ તપાસ. કબજો, હદ, રહેનારાઓ, ભાડૂઆતો, પ્રવેશમાર્ગ, બાંધકામ અને મંજૂર પ્લાનથી કોઈ દેખીતું વિચલન હોય તેની ખાતરી કરવા, મિલકતની રૂબરૂ કે માર્ગદર્શિત વીડિયો તપાસ કરવામાં આવે છે.
  10. રિપોર્ટ અને ક્લોઝિંગના મુદ્દા. તારણો કારણો સાથેના રિપોર્ટમાં આપવામાં આવે છે (નીચે "રિપોર્ટ" જુઓ). વ્યવહાર આગળ વધે ત્યાં, રિપોર્ટ નોંધણી વખતે કે તે પહેલાં શું થવું જ જોઈએ તેની યાદી આપે છે: ગીરોની મુક્તિ, સહમાલિકો તરફથી હક જતો કરવાના દસ્તાવેજ (રિલીઝ), પરવાનગીઓ, લેણાંની ચુકવણી, અને સ્રોત પર કર કપાત.

સામાન્ય રીતે કરવામાં આવતી વધુ તપાસો

  • કબજો: ખરેખર કબજામાં કોણ છે, અને કયા આધારે. કોઈ અજાણી વ્યક્તિનો લાંબો, ખુલ્લો કબજો પ્રતિકૂળ કબજા (adverse possession) દ્વારા ટાઇટલના દાવામાં પરિણમી શકે છે.
  • અગાઉના કરારો: વેચનારે આપેલો કોઈ અગાઉનો વેચાણ કરાર, વિકલ્પ (option) કે પ્રથમ ઇનકારનો અધિકાર (right of first refusal), નોંધાયેલો હોય કે ન હોય.
  • અગાઉના દસ્તાવેજોનો સ્ટેમ્પ: સાંકળમાંનો જે દસ્તાવેજ યોગ્ય રીતે સ્ટેમ્પ થયો ન હોય તે જપ્ત (impound) કરી શકાય છે અને ખૂટતી રકમ અને દંડ ચૂકવાય ત્યાં સુધી પુરાવામાં સ્વીકાર્ય નથી.
  • ટાઇટલ દસ્તાવેજો જમા કરાવીને ગીરો: મૂળ દસ્તાવેજો જમા કરાવીને સુરક્ષિત કરાયેલી બેંક લોન સબ-રજિસ્ટ્રારના રેકોર્ડમાં ન દેખાય એવું બની શકે. જ્યાં મૂળ દસ્તાવેજો ધિરાણકર્તા પાસે હોય, ત્યાં લોન ખાતું અને ધિરાણકર્તાનું નો-ડ્યૂઝ અને મુક્તિપત્ર ચકાસવામાં આવે છે.
  • ખોવાયેલા મૂળ દસ્તાવેજો: જ્યાં મૂળ દસ્તાવેજ ખોવાઈ ગયો હોય, ત્યાં પોલીસ રિપોર્ટ, જાહેર નોટિસ, ખોવાયેલા દસ્તાવેજની પ્રમાણિત નકલો અને ક્ષતિપૂર્તિ (indemnity) જરૂરી છે, અને રિપોર્ટમાં જોખમ જણાવવામાં આવે છે.
  • જપ્તી અને કરના દાવા: આવકવેરા, GST કે બીજા સત્તાવાળાઓની જપ્તી, મની લોન્ડરિંગ વિરોધી અને બેનામી કાયદાઓ હેઠળના આદેશો, અને દેવા વસૂલાત ટ્રિબ્યુનલનાં વસૂલાત પ્રમાણપત્રો.
  • બેનામી અને શત્રુ મિલકત: મિલકત એક વ્યક્તિના નામે બીજા માટે ધરાવાય છે કે કેમ, અથવા શત્રુ મિલકત (enemy property) કે નિષ્ક્રાંત મિલકત (evacuee property) તરીકે નોંધાયેલી છે કે કેમ; બંનેથી જપ્તી કે સરકારમાં નિહિત થવાનું પરિણામ આવી શકે.
  • અનુવાદ: હિન્દી, ઉર્દૂ, ગુરુમુખી કે પ્રાદેશિક ભાષામાંના મહેસૂલી રેકોર્ડ મૂળ ભાષામાં વાંચવામાં આવે છે, અને અસીલને જરૂર હોય ત્યાં રિપોર્ટ માટે તેનો અનુવાદ કરવામાં આવે છે.
  • સમયમર્યાદાઓ: દસ્તાવેજ તેના નિષ્પાદનના ચાર મહિનાની અંદર નોંધણી માટે રજૂ કરવો જ પડે (કલમ 23, નોંધણી અધિનિયમ, 1908 (Registration Act, 1908)). મ્યુટેશન માટેની અરજી રાજ્યનો કાયદો નક્કી કરે તે સમયમાં કરવી જ પડે.

દિલ્હી બહારની મિલકત અને વ્યવહારો

જ્યાં કોઈ બાબત કે વ્યવહાર દિલ્હી બહાર હોય, ત્યાં LBLO તેને નવી દિલ્હીથી શરૂઆતથી અંત સુધી ચલાવે છે: તે કામનો વ્યાપ નક્કી કરે છે, જ્યાં ફોરમ કે રેકોર્ડ માટે જરૂરી હોય ત્યાં સ્થાનિક વકીલને રોકે છે અને તેમને સૂચનાઓ આપે છે, રેકોર્ડની તપાસ અને ફાઇલિંગનું સંકલન કરે છે, અને સંપર્કની એક જ વ્યક્તિ મારફતે અસીલને અહેવાલ આપે છે. સ્થાનિક વકીલની નિમણૂક અને તમામ ખર્ચ કામ શરૂ થાય તે પહેલાં અસીલને જણાવવામાં આવે છે અને નિમણૂક પત્ર (engagement letter) માં નોંધવામાં આવે છે.

કોણ વેચે છે, અને કોણ ખરીદે છે

સાંકળના દસ્તાવેજો સંપૂર્ણ હોય તો પણ નકામા છે, જો વેચાણ દસ્તાવેજ પર સહી કરનાર વ્યક્તિ કાયદેસર રીતે વેચી ન શકે, અથવા ખરીદનાર કાયદેસર રીતે ખરીદી ન શકે. તપાસ પક્ષકારો કોણ છે તેના પર આધાર રાખે છે.

વેચનાર

વેચનારશું તપાસવામાં આવે છે
વ્યક્તિગત માલિકઓળખ (PAN, આધાર, ટાઇટલ દસ્તાવેજ સાથે મેળવેલો ફોટોગ્રાફ), મિલકત સંયુક્ત કે વૈવાહિક હોવાનો દાવો થાય ત્યાં વૈવાહિક સ્થિતિ, અને નામ, પિતાનું નામ અને સરનામું સાંકળના દરેક દસ્તાવેજ સાથે મેળ ખાય છે.
સહમાલિકોદરેક સહમાલિક વેચાણમાં જોડાય છે, અથવા વેચાતો હિસ્સો સ્પષ્ટ રીતે નક્કી થયેલો છે. એક સહમાલિક આખી મિલકત વેચી શકે નહીં.
મૃત માલિકના વારસદારોમરણ પ્રમાણપત્ર, લાગુ પડતો ઉત્તરાધિકારનો કાયદો (હિંદુ, મુસ્લિમ, ખ્રિસ્તી, પારસી કે ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ (Indian Succession Act)), કાનૂની વારસદારોની પૂરી યાદી, કોઈ વસિયતનામું (અને તેનું પ્રોબેટ, જો મેળવ્યું હોય કે ખરીદનારનો ધિરાણકર્તા માગે તો), વેચાણમાં ન જોડાતા વારસદારોના હક જતો કરવાના દસ્તાવેજો, અને વારસદારોના નામે મ્યુટેશન.
હિંદુ અવિભક્ત કુટુંબ (HUF)મિલકત HUF ની છે કે સ્વ-ઉપાર્જિત, કર્તાની સત્તા, વેચાણ માટેની કાનૂની જરૂરિયાત કે લાભ, અને પુખ્ત સહદાયાદો (coparceners) ની સંમતિ. દીકરીઓ હવે દીકરાઓની જેમ જ જન્મથી સહદાયાદ છે.
સગીરહિંદુ સગીરનો કુદરતી વાલી અદાલતની અગાઉની પરવાનગી વગર સગીરની સ્થાવર મિલકત વેચી શકે નહીં (કલમ 8(2), હિંદુ સગીરાવસ્થા અને વાલીપણા અધિનિયમ, 1956 (Hindu Minority and Guardianship Act, 1956)). તે વગરનું વેચાણ સગીરની ઇચ્છાથી રદ કરી શકાય તેવું (voidable) છે. સંયુક્ત કુટુંબની મિલકતમાં સગીરના અવિભક્ત હિત માટે, અને બીજા સમુદાયોના સગીરો માટે જુદા નિયમો લાગુ પડે છે.
અસ્થિર મગજની વ્યક્તિવેચાણ ફક્ત અદાલતે નીમેલા વાલી મારફત, અદાલતની પરવાનગી સાથે.
કંપની કે LLPવેચાણ અને સહી કરનારને અધિકૃત કરતો બોર્ડનો કે ભાગીદારોનો ઠરાવ, ચાર્ટર દસ્તાવેજો, રજિસ્ટ્રાર ઑફ કંપનીઝ પાસે નોંધાયેલા ચાર્જ, મિલકત ઉપક્રમ (undertaking) નો આખો કે લગભગ આખો ભાગ હોય ત્યાં શેરધારકોનો ખાસ ઠરાવ, અને કોઈ નાદારી કે વાઇન્ડિંગ-અપની કાર્યવાહી પડતર છે કે કેમ. નાદારીમાં મોરેટોરિયમ કંપનીની અસ્કયામતોની તબદીલી પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
ભાગીદારી પેઢીભાગીદારી ખત, સહી કરનાર ભાગીદારની સત્તા, અને ખત માગતું હોય ત્યાં બધા ભાગીદારોની સંમતિ.
ટ્રસ્ટ, સોસાયટી, મંદિર, ગુરુદ્વારા, ચર્ચ કે વકફટ્રસ્ટ ડીડ કે બાય-લૉઝ, ટ્રસ્ટીઓ કે વ્યવસ્થાપક સમિતિની વેચવાની સત્તા, અદાલત, ચેરિટી કમિશનર કે વકફ બોર્ડ પાસેથી જરૂરી કોઈ પરવાનગી. વકફ મિલકત સામાન્ય રીતે વેચી શકાતી નથી.
બિન-નિવાસી વેચનારલીગલાઇઝ્ડ કે એપોસ્ટિલ કરાયેલા ઓળખ અને સત્તાના દસ્તાવેજો, વેચનાર વિદેશમાં હોય તો પાવર ઑફ એટર્ની, અને બિન-નિવાસીઓને લાગુ પડતા ઊંચા દરે સ્રોત પર કર કપાત.
પાવર ઑફ એટર્ની ધારકમૂળ પાવર ઑફ એટર્ની, જરૂરી હોય ત્યાં તે નોંધાયેલી છે, તે સ્પષ્ટ રીતે વેચાણ માટે અધિકૃત કરે છે, તે રદ થઈ નથી, અને વેચાણની તારીખે મુખ્ય વ્યક્તિ (principal) જીવિત છે. એજન્સી હિત સાથે જોડાયેલી (coupled with an interest) ન હોય તો, પાવર ઑફ એટર્ની સામાન્ય રીતે મુખ્ય વ્યક્તિના મૃત્યુ સાથે પૂરી થાય છે.
બેંક, લિક્વિડેટર કે અદાલત (હરાજીથી વેચાણ)વેચાણની નોટિસ, અનામત કિંમત (reserve price), વેચાણ પ્રમાણપત્ર, વેચાણની પુષ્ટિ, અને ખરીદનાર જે લેણાં અને દાવા માથે લે છે તે. હરાજીથી વેચાણ "જેમ છે જ્યાં છે" (as is where is) ધોરણે થાય છે, તેથી ટાઇટલ ખાનગી વેચાણ જેટલું જ પૂરેપૂરું તપાસવું જોઈએ.
બિલ્ડર કે ડેવલપરજમીનનું ટાઇટલ, જમીનમાલિક સાથેનો ડેવલપમેન્ટ કે કોલેબોરેશન કરાર, લાઇસન્સ કે મંજૂરી, RERA નોંધણી, અને બાંધકામના ધિરાણ માટે પ્રોજેક્ટ પર ઊભા કરાયેલા ગીરો.

ખરીદનાર

ખરીદનારશું તપાસવામાં આવે છે
નિવાસી ભારતીયખરીદનાર આ રાજ્યમાં આ વર્ગની જમીન ધરાવી શકે કે કેમ, ઉદાહરણ તરીકે એવા રાજ્યમાં ખેતીની જમીન જે ખરીદીને ખેડૂતો પૂરતી મર્યાદિત કરે છે.
NRI કે OCIરહેણાક અને વાણિજ્યિક મિલકત રિઝર્વ બેંકની મંજૂરી વગર ખરીદી શકાય છે. ખેતીની જમીન, પ્લાન્ટેશન મિલકત અને ફાર્મહાઉસ વારસા સિવાય ખરીદી શકાતાં નથી. ચુકવણી બેંકિંગ માધ્યમથી, વિદેશથી રેમિટન્સ દ્વારા કે ભારતમાંના બિન-નિવાસી ખાતામાંથી જ આવવી જોઈએ.
વિદેશી નાગરિક કે વિદેશી કંપનીભારત બહાર રહેતો વિદેશી નાગરિક જે OCI નથી, તે ફક્ત વિદેશી હૂંડિયામણ નિયમનો માન્ય રાખે તેવા મર્યાદિત કિસ્સાઓમાં જ સ્થાવર મિલકત મેળવી શકે, જેમ કે તે નિયમનો હેઠળ ભારતમાં સ્થપાયેલી શાખા કે બીજા વેપારના સ્થળ માટે જરૂરી મિલકત, અથવા NRI કે OCI જીવનસાથી સાથે સંયુક્ત રીતે ખરીદેલી એક મિલકત. પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, શ્રીલંકા, અફઘાનિસ્તાન, ચીન, ઈરાન, નેપાળ, ભૂતાન, હોંગકોંગ, મકાઉ અને ઉત્તર કોરિયાના નાગરિકોને, પાંચ વર્ષ સુધીની લીઝ સિવાય, સ્થાવર મિલકત મેળવવા કે તબદીલ કરવા માટે ભારતીય રિઝર્વ બેંકની અગાઉની પરવાનગી જરૂરી છે, સિવાય કે તેઓ OCI કાર્ડ ધરાવતા હોય. ભારતમાં રહેતા વિદેશી નાગરિકની સ્થિતિ દરેક કિસ્સામાં તપાસવામાં આવે છે.
કંપની, LLP કે ટ્રસ્ટતેના ચાર્ટર હેઠળ ખરીદવાની સત્તા, ઠરાવ, અને કંપનીઓ દ્વારા ખેતીની જમીનની ખરીદી પર રાજ્યનું કોઈ નિયંત્રણ.
હોમ લોન લેનાર ખરીદનારબેંકની પોતાની ટાઇટલ શોધ અને જરૂરી દસ્તાવેજોની તેની યાદી, જેથી ધિરાણકર્તા જે માગશે તે રિપોર્ટમાં આવરી લેવાય.

મિલકતના પ્રકાર પ્રમાણે શું તપાસવામાં આવે છે

ટાઇટલની સાંકળ અને બોજાની શોધ દરેક મિલકત માટે સમાન છે. એક પ્રકારની મિલકતથી બીજા પ્રકારમાં જે બદલાય છે તે જમીન વપરાશ અને નિયમનનું સ્તર છે. નીચેની તપાસો સામાન્ય છે; સંબંધિત રાજ્ય અને સ્થાનિક સત્તામંડળના નિયમો દરેક બાબતમાં નવેસરથી ખાતરી કરવામાં આવે છે, કારણ કે તે વારંવાર બદલાય છે.

Aરહેણાક મિલકત (મકાન, પ્લૉટ, બિલ્ડર ફ્લોર, એપાર્ટમેન્ટ)

  • ધારણાનો પ્રકાર: ફ્રીહોલ્ડ કે લીઝહોલ્ડ; લીઝહોલ્ડ માટે, લીઝની શરતો, ફ્રીહોલ્ડમાં રૂપાંતર (ઉદાહરણ તરીકે, દિલ્હીમાં DDA રૂપાંતર), અને વેચાણ માટે લીઝ આપનાર (lessor) ની પરવાનગી જરૂરી છે કે કેમ.
  • મંજૂર બિલ્ડિંગ પ્લાન: પ્લાન મંજૂર થયો હતો, અને બાંધેલા માળની સંખ્યા, ઊંચાઈ, કવરેજ, FAR, સેટબેક અને બેઝમેન્ટ તેની સાથે મેળ ખાય છે.
  • કમ્પ્લીશન અને ઓક્યુપેશન સર્ટિફિકેટ: ઓક્યુપેશન સર્ટિફિકેટ વગર વપરાશમાં લેવાયેલા એપાર્ટમેન્ટ કે ફ્લોર પર સીલિંગ કે દંડનું જોખમ છે અને તેને હોમ લોન ન પણ મળે.
  • મકાન મંજૂર થયું ત્યારે અમલમાં હતા તે નિયમો, અને હાલના નિયમો: ઉદાહરણ તરીકે, હરિયાણામાં 02/07/2024 ના રોજ જાહેર થયેલી સ્ટિલ્ટ વત્તા ચાર માળની નીતિ પર પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે 02/04/2026 ના રોજ સ્ટે આપ્યો હતો. 27/04/2026 ના રોજ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે સ્ટે ફક્ત ગુરુગ્રામ જિલ્લાને લાગુ પડે છે, અને ત્યાર પછી ટાઉન ઍન્ડ કન્ટ્રી પ્લાનિંગ વિભાગે નિર્દેશ આપ્યો છે કે કેસ પડતર હોય ત્યાં સુધી સ્ટિલ્ટ વત્તા ચારની વધુ મંજૂરીઓ અટકાવી રાખવી. તેથી ગુરુગ્રામમાં તે આધારે બંધાયેલા ચોથા માળની, અદાલત બાબતનો નિર્ણય ન કરે ત્યાં સુધી, ખાસ ચકાસણી જરૂરી છે.
  • કોલોનીની સ્થિતિ: દિલ્હીમાં, મિલકત આયોજિત કોલોનીમાં છે, અનધિકૃત કોલોનીમાં છે (અને અનધિકૃત કોલોનીઓના રહેવાસીઓના મિલકત અધિકારો માન્ય કરતા કેન્દ્રીય કાયદા હેઠળના અધિકારોની સ્થિતિ), નિયમિત થયેલી કોલોનીમાં છે, લાલ ડોરા કે વિસ્તૃત લાલ ડોરામાં છે; હરિયાણામાં, કોલોની ટાઉન ઍન્ડ કન્ટ્રી પ્લાનિંગ વિભાગ દ્વારા લાઇસન્સ પામેલી છે કે કેમ. દિલ્હીમાં, 20/08/2026 ના રોજ માસ્ટર પ્લાન ફોર દિલ્હી 2047 જાહેર થયો ત્યાં સુધી માસ્ટર પ્લાન ફોર દિલ્હી 2021 લાગુ હતો.
  • બાંધકામ હેઠળના પ્રોજેક્ટ: રિયલ એસ્ટેટ (નિયમન અને વિકાસ) અધિનિયમ, 2016 (Real Estate (Regulation and Development) Act, 2016) હેઠળ પ્રોજેક્ટની નોંધણી (અધિનિયમ નક્કી કરે તે જમીનના ક્ષેત્રફળ અને એપાર્ટમેન્ટની સંખ્યાની મર્યાદાથી નાના પ્રોજેક્ટને મુક્તિ છે, અને કેટલાંક રાજ્યોએ આ મર્યાદાઓ ઘટાડી છે; ઉદાહરણ તરીકે, પશ્ચિમ બંગાળમાં જમીન 200 ચોરસ મીટરથી વધુ હોય કે એપાર્ટમેન્ટ છથી વધુ હોય ત્યાં નોંધણી જરૂરી છે), RERA પોર્ટલ પરનો મંજૂર પ્લાન, જમીન પર બિલ્ડરનું ટાઇટલ, અને નિયત નમૂનામાં વેચાણ કરાર.
  • સોસાયટી અને જાળવણી: શેર સર્ટિફિકેટ કે સભ્યપદની તબદીલી, સોસાયટી કે RWA નું નો-ડ્યૂઝ, અને મિલકત વેરો, પાણી અને વીજળીનાં લેણાં.

આ પણ જુઓ: ફ્લેટ ખરીદવા માટેની ચેકલિસ્ટ.

Bવાણિજ્યિક મિલકત (દુકાન, ઑફિસ, શોરૂમ, હોટેલ, મિશ્ર ઉપયોગ)

  • માન્ય વાણિજ્યિક ઉપયોગ: પ્લૉટ વાણિજ્યિક ઝોનમાં છે કે કેમ, અથવા મિશ્ર ઉપયોગ કે જાહેર થયેલી શેરી (notified street) ની નીતિ હેઠળ રહેણાક પ્લૉટ પર વાણિજ્યિક ઉપયોગ માન્ય છે કે કેમ, અને કેટલા રૂપાંતર ચાર્જ ભરીને.
  • જગ્યા સાથે જોડાયેલાં લાઇસન્સ: ફાયર સેફ્ટી સર્ટિફિકેટ, ટ્રેડ લાઇસન્સ, આરોગ્ય કે ભોજનાલયનું લાઇસન્સ, અને પાર્કિંગનાં ધોરણો, કારણ કે વાણિજ્યિક યુનિટનો ખરીદનાર સામાન્ય રીતે કોઈ ચોક્કસ વેપાર ચલાવવા તે ખરીદે છે.
  • ભાડૂઆતી: હાલના ભાડૂઆતો, લીઝ કે લીવ ઍન્ડ લાઇસન્સની શરતો, ભાડા નિયંત્રણનું રક્ષણ, સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ અને લૉક-ઇન સમયગાળા, જે ખરીદનારને તબદીલ થાય છે.
  • બાકી લેણાં: વાણિજ્યિક દરે બાકી મિલકત વેરો, અને રૂપાંતર કે વધારાની FAR માટેના ચાર્જ.

Cખેતીની જમીન

  • મહેસૂલી રેકોર્ડ: જમાબંદી કે હક્કપત્રક (record of rights), ખતૌની, તાજેતરની પાક મોસમો માટે ખસરા ગિરદાવરી, મ્યુટેશનના આદેશો, અને ગામનો નકશો (શજરા કે અક્સ શજરા), સાથે વાંચવામાં આવે છે. ગિરદાવરીમાં દેખાતો કબજો જમાબંદીમાં દેખાતી માલિકી સાથે સરખાવવામાં આવે છે.
  • કોણ ખરીદી શકે: કેટલાંક રાજ્યો બિન-ખેડૂતો કે રાજ્ય બહારની વ્યક્તિઓ દ્વારા ખરીદી પર નિયંત્રણ મૂકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઉત્તરાખંડમાં 2025 નો સુધારો રાજ્ય બહારની વ્યક્તિઓને તેના 13 માંથી 11 જિલ્લાઓમાં (હરિદ્વાર અને ઉધમ સિંહ નગર સિવાયના બધા) ખેતી અને બાગાયતની જમીન ખરીદવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. બિન-નિવાસી ભારતીયો અને ભારતના વિદેશી નાગરિકો (OCI) વિદેશી હૂંડિયામણ નિયમનો હેઠળ, વારસા સિવાય, ખેતીની જમીન, પ્લાન્ટેશન મિલકત કે ફાર્મહાઉસ મેળવી શકતા નથી.
  • તબદીલી પર નિયંત્રણો: દિલ્હીમાં, દિલ્હી જમીન સુધારણા અધિનિયમ, 1954 (Delhi Land Reforms Act, 1954) ભૂમિધર (bhumidhar) દ્વારા એવી તબદીલી પર નિયંત્રણ મૂકે છે જેનાથી અધિનિયમ નક્કી કરે તે લઘુતમ કરતાં નાની ધારણા (holding) રહી જાય, અને જમીનનો બિન-ખેતી હેતુઓ માટે ઉપયોગ તે અધિનિયમ હેઠળની કાર્યવાહીમાં પરિણમી શકે. બીજાં રાજ્યોમાં ટોચમર્યાદા, ટુકડા, એકત્રીકરણ અને આદિવાસી જમીન અંગેનાં નિયંત્રણો છે.
  • સંયુક્ત ધારણા: જમીન સંયુક્ત રીતે (મુશ્તરકા ખાતા, mushtarka khata) ધરાવાતી હોય ત્યાં, દરેક સહમાલિકનો હિસ્સો, ભાગલા થયા છે કે કેમ, અને બધા સહભાગીદારોની સંમતિ.
  • જમીનની સ્થિતિ: જમીન શામલાત, ગ્રામસભા, વકફ, નિષ્ક્રાંત, જંગલ, નઝૂલ કે સરકારી જમીન છે કે કેમ; તે સંપાદન હેઠળ છે કે જાહેર થયેલા આયોજન વિસ્તારમાં છે કે કેમ.
  • બીજા ઉપયોગ માટે રૂપાંતર: ખરીદનાર ફાર્મહાઉસ, વેરહાઉસ, રિસોર્ટ કે ફેક્ટરીનો ઇરાદો રાખતો હોય ત્યાં જમીન વપરાશમાં ફેરફાર (CLU) કે બિન-ખેતી (NA) પરવાનગી, અને તેની સાથે જોડાયેલી શરતો અને સમયમર્યાદાઓ.

આ પણ જુઓ: ભારતમાં ખેતીની જમીન ખરીદવી અને વિશેષ વિસ્તારો અને જમીન પરનાં નિયંત્રણો.

Dઔદ્યોગિક મિલકત

  • ઔદ્યોગિક સત્તામંડળ તરફથી ફાળવણી અને લીઝ: મોટા ભાગના ઔદ્યોગિક પ્લૉટ રાજ્યના સત્તામંડળ (જેમ કે DSIIDC, HSIIDC, UPSIDA, MIDC, GIDC કે RIICO) પાસેથી લીઝહોલ્ડ હોય છે. ફાળવણી પત્ર અને લીઝ ડીડમાં માન્ય ઉદ્યોગ, બાંધકામની સમયમર્યાદા, તબદીલીની પરવાનગી, તબદીલી ચાર્જ અને ભંગ માટે કોઈ જપ્તી (forfeiture) તપાસવામાં આવે છે.
  • જમીન વપરાશમાં ફેરફાર: ઔદ્યોગિક વસાહત બહાર ખાનગી જમીન પરના ઔદ્યોગિક યુનિટ માટે, CLU કે NA પરવાનગી અને તેની શરતો.
  • પ્રદૂષણની શ્રેણી: ઇચ્છિત ઉદ્યોગ સ્થળ પર માન્ય છે કે કેમ. કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (Central Pollution Control Board) નું જાન્યુઆરી 2025 નું વર્ગીકરણ 419 ક્ષેત્રોને રેડ (125), ઓરેન્જ (137), ગ્રીન (94), વ્હાઇટ (54) અને બ્લૂ (9) શ્રેણીઓમાં મૂકે છે. રેડ શ્રેણીના ઉદ્યોગો સામાન્ય રીતે પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ નાજુક વિસ્તારોમાં માન્ય નથી, અને મોટા ભાગની શ્રેણીઓ માટે રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ પાસેથી સ્થાપના માટેની સંમતિ (consent to establish) અને સંચાલન માટેની સંમતિ (consent to operate) જરૂરી છે.
  • બીજી મંજૂરીઓ: પ્રોજેક્ટ પર્યાવરણ પ્રભાવ આકારણી જાહેરનામા (Environment Impact Assessment Notification) હેઠળ આવતો હોય ત્યાં પર્યાવરણીય મંજૂરી, ફાયર સેફ્ટી, ફેક્ટરી નોંધણી, ભૂગર્ભજળની પરવાનગી અને વીજ લોડની મંજૂરી.
  • લેણાં અને ચાર્જ: ઔદ્યોગિક સત્તામંડળનાં લેણાં, જાળવણી ચાર્જ, અને રજિસ્ટ્રાર ઑફ કંપનીઝ પાસે યુનિટ સામે નોંધાયેલો કોઈ ચાર્જ.

Eવિશેષ આર્થિક ક્ષેત્રો (SEZ)

  • ક્ષેત્ર પોતે: વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર અધિનિયમ, 2005 (Special Economic Zones Act, 2005) હેઠળ SEZ નું જાહેરનામું, બોર્ડ ઑફ એપ્રૂવલ પાસેથી ડેવલપરની મંજૂરી, અને જમીન પર ડેવલપરનું ટાઇટલ કે લીઝ. વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર નિયમો, 2006 (Special Economic Zones Rules, 2006) શ્રેણી પ્રમાણે લઘુતમ સળંગ જમીન ક્ષેત્રફળ નક્કી કરે છે; 03/06/2025 ના રોજ જાહેર થયેલા સુધારાઓએ ફક્ત સેમિકન્ડક્ટર કે ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકોના ઉત્પાદન માટે સ્થપાયેલાં SEZ માટે તે ઘટાડીને 10 હેક્ટર કર્યું.
  • બોજા: SEZ ની જમીન સામાન્ય રીતે બોજાથી મુક્ત હોવી જોઈએ. 2025 ના સુધારાથી, જમીન કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકાર કે તેની એજન્સી પાસે ગીરો હોય કે તેને લીઝ પર અપાઈ હોય ત્યાં બોર્ડ ઑફ એપ્રૂવલ આ શરત હળવી કરી શકે છે.
  • પ્રોસેસિંગ અને નૉન-પ્રોસેસિંગ વિસ્તારો: યુનિટ કે પ્લૉટ ક્ષેત્રના કયા ભાગમાં આવે છે, કારણ કે માન્ય પ્રવૃત્તિઓ અને ડ્યૂટીના લાભો જુદા છે.
  • યુનિટ: યુનિટને ડેવલપમેન્ટ કમિશનર પાસેથી લેટર ઑફ એપ્રૂવલ (Letter of Approval) જરૂરી છે અને તેણે બોન્ડ-કમ-લીગલ અંડરટેકિંગ નિષ્પાદિત કરવું જ પડે. ડેવલપર તરફથી યુનિટની લીઝ કે સબ-લીઝમાં માન્ય પ્રવૃત્તિ અને તબદીલીની શરતો તપાસવામાં આવે છે.
  • શું સ્થાપી શકાય: મંજૂરી, ચોખ્ખી વિદેશી હૂંડિયામણ કમાણીની શરતો, અને ડોમેસ્ટિક ટેરિફ એરિયા (domestic tariff area) માં વેચાણના નિયમોને આધીન, ઉત્પાદન, સેવા, વેપાર અને વેરહાઉસિંગ યુનિટ માન્ય છે. 2025 ના સુધારાથી, વિદેશી એકમ માટે ઉત્પાદન સેવાઓ આપતા યુનિટે બનાવેલો તૈયાર માલ પણ લાગુ પડતી ડ્યૂટી ભરીને ડોમેસ્ટિક ટેરિફ એરિયામાં પૂરો પાડી શકાય છે.
  • બહાર નીકળવું: બહાર નીકળવા (exit), યુનિટની તબદીલી, કે ક્ષેત્રના ડી-નોટિફિકેશનની પ્રક્રિયા અને ડ્યૂટીનાં પરિણામો.

આ પણ જુઓ: ભારતમાં વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્રો.

Fવિકાસ સત્તામંડળે ફાળવેલી મિલકત (DDA, નોઇડા, ગ્રેટર નોઇડા, YEIDA, HSVP, GMADA અને બીજાં)

  • ફાળવણીનો ક્રમ: ફાળવણી પત્ર, માગણી અને ચુકવણીની પહોંચો, કબજા પત્ર, અને સત્તામંડળે નિષ્પાદિત કરેલી લીઝ ડીડ કે કન્વેયન્સ ડીડ.
  • તબદીલીની પરવાનગી: સત્તામંડળની મોટા ભાગની લીઝમાં દરેક વેચાણ માટે, તબદીલી ચાર્જ ભરીને, સત્તામંડળની પરવાનગી જરૂરી છે. તબદીલીનું મેમોરેન્ડમ કે પરવાનગી પત્ર ફક્ત છેલ્લી નહીં, પણ દરેક અગાઉની તબદીલી માટે તપાસવામાં આવે છે.
  • લીઝની શરતો: બાંધકામ માટેની સમયમર્યાદાઓ, માન્ય ઉપયોગ, લીઝ ભાડું અને એકસામટું લીઝ ભાડું, અને ભંગ માટે રદ કરવાનો કે જમીન પાછી લેવાનો (resumption) કોઈ આદેશ.
  • સત્તામંડળની જમીન પર બિલ્ડરના પ્રોજેક્ટ: બિલ્ડરે સત્તામંડળનાં જમીન લેણાં ચૂકવ્યાં છે કે કેમ, કારણ કે ન ચૂકવાયેલાં લેણાંને લીધે ઘણા પ્રોજેક્ટમાં ફ્લેટની નોંધણી અટકી છે. ત્રિપક્ષીય કરાર (સત્તામંડળ, બિલ્ડર, ખરીદનાર) અને સબ-લીઝ ડીડ તપાસવામાં આવે છે.
  • ફ્રીહોલ્ડ રૂપાંતર: રૂપાંતર ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં, તે થયું છે કે કેમ અને કન્વેયન્સ ડીડ નોંધાઈ છે કે કેમ.

Gગ્રુપ હાઉસિંગ અને સહકારી સોસાયટીઓ

  • સોસાયટીના ફ્લેટ: સભ્યપદ અને શેર સર્ટિફિકેટ, જમીન પર સોસાયટીનું ટાઇટલ (ઘણી વાર DDA કે કોઈ સત્તામંડળ પાસેથી કાયમી લીઝ), સભ્યપદની તબદીલી માટે રજિસ્ટ્રારની મંજૂરી, અને સોસાયટીનું નો-ડ્યૂઝ પ્રમાણપત્ર.
  • ગ્રુપ હાઉસિંગ પ્રોજેક્ટ: લાઇસન્સ, મંજૂર પ્લાન, ઓક્યુપેશન સર્ટિફિકેટ, રાજ્યનો એપાર્ટમેન્ટ માલિકી અંગેનો કાયદો લાગુ પડતો હોય ત્યાં તે હેઠળનું ડીડ ઑફ ડેક્લેરેશન, અને પાર્કિંગ અને સામાન્ય વિસ્તારોની ફાળવણી.
  • વિવાદો: સોસાયટી કે પ્રોજેક્ટ અંગે સહકારી મંડળીઓના રજિસ્ટ્રાર કે ગ્રાહક ફોરમ સમક્ષ પડતર કોઈ વિવાદ.

Hશહેરો નજીકનાં ફાર્મહાઉસ અને ખેતીની જમીન

  • જમીનની શ્રેણી: જમીન એવા વિસ્તારમાં છે કે કેમ જ્યાં માસ્ટર પ્લાન કે ડેવલપમેન્ટ પ્લાન હેઠળ ફાર્મહાઉસ માન્ય છે, અને માન્ય લઘુતમ પ્લૉટ કદ અને મહત્તમ બાંધકામ વિસ્તાર.
  • મહેસૂલ અને નિયમિતીકરણ: મહેસૂલી રેકોર્ડ (જમીન સામાન્ય રીતે ખેતીની જ રહે છે), નિયમિતીકરણ કે રૂપાંતરના કોઈ ચાર્જ, અને બાંધકામ માન્ય કવરેજથી વધી જાય છે કે કેમ.
  • કોણ ખરીદી શકે: ભાગ C માંનાં ખેડૂત અને NRI અંગેનાં નિયંત્રણો પૂરેપૂરાં લાગુ પડે છે.

Iવેરહાઉસ, કોલ્ડ સ્ટોર, હોટેલ, હોસ્પિટલ, શાળાઓ અને પેટ્રોલ પંપ

  • ઉપયોગની પરવાનગી: વેરહાઉસિંગ, હોટેલ, સંસ્થાકીય અને ઈંધણ સ્ટેશનના દરેક ઉપયોગ માટે જમીન તે ઉપયોગ માટે ઝોનમાં હોવી કે રૂપાંતરિત થયેલી હોવી જરૂરી છે, તે પ્રવૃત્તિને જરૂરી ચોક્કસ મંજૂરીઓ સાથે (ઉદાહરણ તરીકે, હોટેલ કે હોસ્પિટલ માટે ફાયર, પ્રદૂષણ અને આરોગ્યની મંજૂરીઓ, શાળા માટે માન્યતા અને જમીનનાં ધોરણો, અને પેટ્રોલ પંપ માટે વિસ્ફોટક અને ઓઇલ કંપનીની મંજૂરીઓ).
  • સંસ્થાકીય ફાળવણીઓ: શાળા, હોસ્પિટલ કે સખાવત માટે રાહત દરે ફાળવેલી જમીન સામાન્ય રીતે તે ઉપયોગ અને મૂળ ફાળવણીદાર પૂરતી મર્યાદિત હોય છે. વેચાણ પર પ્રતિબંધ હોઈ શકે, અથવા તેને પરવાનગી અને જમીનના મૂલ્યના તફાવતની ચુકવણીની જરૂર પડી શકે.
  • ચાલુ વેપાર: લાઇસન્સ, ઓપરેટરો સાથેની લીઝ અને કર્મચારીઓ ઘણી વાર મિલકત સાથે જાય છે અને તેની સાથે તપાસવામાં આવે છે.

Jહરાજીમાં ખરીદેલી મિલકત

  • SARFAESI હેઠળ બેંકની હરાજી અને DRT વેચાણ: માગણી અને કબજાની નોટિસો, મૂલ્યાંકન, હરાજીની નોટિસ અને અનામત કિંમત, વેચાણ પ્રમાણપત્ર, અને તેની નોંધણી. કરજદારની પડતર અરજીઓ વેચાણને અસ્થિર કરી શકે છે.
  • અદાલત અને લિક્વિડેશન વેચાણ: વેચાણની પુષ્ટિ કરતો અદાલતનો આદેશ, અથવા નાદારીમાં લિક્વિડેટરનું વેચાણ અને એડજ્યુડિકેટિંગ ઑથોરિટીનો આદેશ.
  • માથે લેવાતાં લેણાં: મિલકત વેરો, સોસાયટીનાં લેણાં, વીજળીનાં બાકી બિલ અને સત્તામંડળના ચાર્જ, જે હરાજીની નોટિસ પ્રમાણે ખરીદનારને તબદીલ થાય છે.

Kધાર્મિક, ટ્રસ્ટ અને સખાવતી મિલકત

  • વકફ: મિલકત વકફ બોર્ડના રેકોર્ડમાં વકફ તરીકે નોંધાયેલી છે કે કેમ. વકફને લગતા કાયદામાં 2025 માં મોટા સુધારા થયા, અને સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્ણય બાકી હોય ત્યાં સુધી તેમાંના કેટલાક ફેરફારો પર સ્ટે આપ્યો છે. હાલની સ્થિતિ દરેક બાબતમાં તપાસવામાં આવે છે.
  • મંદિરો, મઠ અને ટ્રસ્ટ: મિલકત કોઈ દેવતા કે જાહેર ટ્રસ્ટને સમર્પિત છે કે કેમ, રાજ્યનો એન્ડોવમેન્ટ કે સખાવત અંગેનો કાયદો લાગુ પડે છે કે કેમ, અને વેચવા માટે ટ્રસ્ટીઓને કઈ પરવાનગી જરૂરી છે. દેવતાને સમર્પિત મિલકત શેબૈત (shebait) કે ટ્રસ્ટીઓ ફક્ત વ્યવસ્થાપક તરીકે ધરાવે છે.

કેટલીક જમીન પર એવાં નિયંત્રણો હોય છે જે કોઈ ટાઇટલ દસ્તાવેજ બતાવતો નથી, કારણ કે તે જમીનનો માલિક કોણ છે તેના પરથી નહીં, પણ જમીન ક્યાં આવેલી છે તેના પરથી આવે છે. સંબંધિત વિસ્તારો, અને ધ્યાનમાં રાખવા જેવી પ્રાદેશિક વ્યવસ્થાઓ, વિશેષ વિસ્તારો અને જમીન પરનાં નિયંત્રણો અંગેના પાના પર આપી છે.

ચેતવણીનાં ચિહ્નો

મિલકતની ઘણી છેતરપિંડીઓ રેકોર્ડમાં નિશાન છોડી જાય છે. આ એવાં ચિહ્નો છે જે કોઈ પણ ચુકવણી થાય તે પહેલાં વધુ ઝીણવટભરી તપાસ માગે છે.

રિપોર્ટ

રિપોર્ટ કારણો સાથેનો નિષ્કર્ષ આપે છે, ક્યારેય એક શબ્દનો જવાબ નહીં. દરેક તારણ તેને ટેકો આપતા દસ્તાવેજ કે રેકોર્ડ સાથે જોડાયેલું હોય છે, જેથી ખરીદનાર, વેચનાર, બેંક કે અદાલત તે ચકાસી શકે.

રિપોર્ટમાં આ હોય છે:

  1. એક પાનાનો સારાંશ: મિલકત, પક્ષકારો, નિષ્કર્ષ અને ટૂંકમાં કારણો.
  2. તપાસેલા દરેક દસ્તાવેજની અનુસૂચિ, તેની તારીખ, નોંધણીની વિગતો અને જે કચેરીમાંથી પ્રમાણિત નકલ મેળવી તે સાથે.
  3. ટાઇટલની સાંકળ, મૂળ દસ્તાવેજથી હાલના માલિક સુધીના કોષ્ટક તરીકે, દરેક કડીને માન્ય, ખામીવાળી કે સુધારી શકાય તેવી તરીકે દર્શાવીને.
  4. બોજા, CERSAI અને મુકદ્દમાની શોધનાં પરિણામો.
  5. જમીન વપરાશ અને નિયમન અંગેનાં તારણો: ઝોનિંગ, મંજૂરી, કમ્પ્લીશન અને ઓક્યુપેશન, રૂપાંતર અને બીજી મંજૂરીઓ.
  6. મળેલી ખામીઓ, દરેકમાં રહેલું જોખમ, અને તેને સુધારનારું પગલું.
  7. નિષ્કર્ષ, કારણો સાથે.
  8. નોંધણી વખતે કે તે પહેલાં પૂરી કરવાની શરતો.
  9. કરેલી ધારણાઓ અને તપાસની મર્યાદાઓ: શું ચકાસી શકાયું નહીં, અને શા માટે.

નિષ્કર્ષ ત્રણમાંથી એક સ્વરૂપ લે છે:

નિષ્કર્ષતેનો અર્થ શું છેખરીદનાર કે વેચનારે શું કરવું જોઈએ
ચોખ્ખું અને વેચાણયોગ્ય ટાઇટલસાંકળની દરેક કડી માન્ય છે, કોઈ બોજો કે મુકદ્દમો મળ્યો નથી, અને ઇચ્છિત ઉપયોગ માન્ય છે.યાદીમાં આપેલી ક્લોઝિંગની શરતો પર આગળ વધો.
ચોખ્ખું, શરતોને આધીનટાઇટલ મજબૂત છે પણ સુધારી શકાય તેવી ખામી છે, જેમ કે મુક્ત ન થયેલો ગીરો, સહવારસદાર તરફથી ખૂટતો રિલીઝ, પડતર મ્યુટેશન કે મંજૂર પ્લાનથી વિચલન.જણાવેલો સુધારો પૂરો થાય પછી જ, અથવા કરારમાં જણાવેલાં રક્ષણો સાથે જ આગળ વધો.
ખામીવાળું ટાઇટલખામી મૂળ સુધી જાય છે, જેમ કે સાંકળમાં GPA વેચાણ, કાયદાથી પ્રતિબંધિત તબદીલી, સંપાદન, વેચનારના ટાઇટલને પડકારતો પડતર દાવો, અથવા એવી જમીન જેનો ઇચ્છિત ઉપયોગ કાયદેસર રીતે થઈ શકતો નથી.જે માળખામાં ગોઠવાયું છે તે રીતે આગળ ન વધો. રિપોર્ટ તેનું કારણ સમજાવે છે, અને સુધારાનો કોઈ રસ્તો છે કે કેમ તે જણાવે છે.

રિપોર્ટ શોધની તારીખની સ્થિતિ દર્શાવે છે. તે તારીખ પછી રેકોર્ડ બદલાઈ શકે છે, તેથી નોંધણી તરત થવી જોઈએ, અને તેમાં વિલંબ થાય તો નવેસરથી શોધ કરાવવાની સલાહ છે.

વેચનારાઓ માટે: ટાઇટલ પેક

વેચનાર પણ મિલકત વેચાણ માટે ઑફર કરતાં પહેલાં ટાઇટલની તપાસ કરાવી શકે. તપાસ એ જ પગલાં અનુસરે છે. તેમાંથી આ તૈયાર થાય છે:

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

શું GPA અને વેચાણ કરાર મારફતનું વેચાણ પૂરતું છે?

ના. તેનાથી માલિકી તબદીલ થતી નથી. મિલકતની તબદીલી નોંધાયેલા વેચાણ દસ્તાવેજ (sale deed) થી જ થવી જોઈએ. આ પણ જુઓ: કાયદો જાણો વિભાગમાં GPA વાળી મિલકત ખરીદવા અંગેનો અને વેચાણ કરારથી માલિકી મળે છે કે નહીં તે અંગેનો જવાબ.

મ્યુટેશન વેચનારના નામે છે. શું તે માલિકીનો પુરાવો છે?

ના. મ્યુટેશન મહેસૂલી નોંધ છે. તે માલિકીને ટેકો આપે છે, પણ તેને સાબિત કરતું નથી. ટાઇટલ નોંધાયેલા દસ્તાવેજોની સાંકળથી સાબિત થાય છે.

ટાઇટલ કેટલાં વર્ષ પાછળ સુધી તપાસવામાં આવે છે?

સામાન્ય રીતે 30 વર્ષ, અથવા મૂળ સરકારી ગ્રાન્ટ, ફાળવણી કે સેટલમેન્ટ સુધી, જે વધુ મજબૂત મૂળ આપે તે.

શું બોજા પ્રમાણપત્ર (encumbrance certificate) પૂરતું છે?

ના. તે ફક્ત તે સબ-રજિસ્ટ્રાર કચેરીમાં નોંધાયેલા વ્યવહારો બતાવે છે. તે ટાઇટલ દસ્તાવેજોની જમા, નોંધણી વગરના કરારો, મુકદ્દમા, જપ્તી કે નિયમનકારી ખામીઓ બતાવતું નથી.

શું NRI ખેતીની જમીન કે ફાર્મહાઉસ ખરીદી શકે?

ખરીદીથી નહીં. NRI કે OCI આવી જમીન વારસામાં મેળવી શકે.

શું ઓક્યુપેશન સર્ટિફિકેટ વગર બિલ્ડર ફ્લોર કે એપાર્ટમેન્ટ ખરીદી શકાય?

ખરીદી શકાય, પણ તેમાં દંડ, સીલિંગ કે હોમ લોનના ઇનકારનું જોખમ રહે છે. રિપોર્ટ તે જોખમ અને તેને શું દૂર કરશે તે જણાવે છે.

શું ચોખ્ખો રિપોર્ટ ટાઇટલની ગેરંટી આપે છે?

કોઈ રિપોર્ટ રેકોર્ડ પર ન હોય તેવી બાબતો સામે ટાઇટલની ગેરંટી આપી શકતો નથી, જેમ કે સાંકળમાંની એવી બનાવટ જે રેકોર્ડ પરથી પકડી ન શકાય, અથવા નોંધણી વગરનો દાવો. રિપોર્ટ ચોક્કસ જણાવે છે કે શું તપાસવામાં આવ્યું, કઈ તારીખે, અને શું તપાસી શકાયું નહીં.

તપાસમાં કેટલો સમય લાગે છે?

તે સાંકળની લંબાઈ, કેટલી કચેરીઓમાં શોધ કરવાની છે અને પ્રમાણિત નકલો કેટલી ઝડપથી મળે છે તેના પર આધાર રાખે છે. સમયરેખા નિમણૂક પત્ર (engagement letter) માં આપવામાં આવે છે.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.

છેલ્લી સમીક્ષા: 14/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices. 14/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp