રિટેનર & આઉટસોર્સ્ડ કાનૂની વિભાગ
નામથી નક્કી કરેલા કાઉન્સેલ, લેખિત વ્યાપ, અને દર ત્રણ મહિને શું કામ થયું તેનો રેકોર્ડ.
Lokesh Bhardwaj Law Offices (LBLO) એવી કંપનીઓ માટે કાયમી રિટેનર પર કામ કરે છે જેમને આખું વર્ષ નિયમિત કાનૂની ધ્યાનની જરૂર હોય છે. જે કંપનીઓ પોતાનો કાનૂની વિભાગ રાખવાનું પસંદ નથી કરતી તેમના માટે ઑફિસ તે વિભાગ તરીકે કામ કરે છે: સમર્પિત ટીમ, નામથી નક્કી કરેલી સંપર્ક વ્યક્તિ, અદ્યતન રખાતું કમ્પ્લાયન્સ કેલેન્ડર, સહી પહેલાં કરારોની સમીક્ષા, નોટિસોના જવાબ, વિવાદોનું સંચાલન, અને શું કામ થયું તેની ત્રિમાસિક નોંધ. કામ શરૂ થાય તે પહેલાં વ્યાપ અને ફી લેખિતમાં નોંધાય છે. આ વ્યવસ્થા એવી કંપનીઓને અનુકૂળ છે જેમના કાનૂની પ્રશ્નો વર્ષમાં એક વાર નહીં પણ દર અઠવાડિયે ઊભા થાય છે.
કેલેન્ડર કંપની અધિનિયમ, 2013, 21/11/2025 થી અમલમાં રહેલી ચાર શ્રમ સંહિતાઓ, કાર્યસ્થળે મહિલાઓની જાતીય સતામણી (નિવારણ, પ્રતિબંધ અને ફરિયાદ નિવારણ) અધિનિયમ, 2013, અને ડિજિટલ વ્યક્તિગત ડેટા સંરક્ષણ અધિનિયમ, 2023 હેઠળની કંપનીની જવાબદારીઓ આવરી લે છે. કરારો પર સહી થાય તે પહેલાં તેમની સમીક્ષા થાય છે; નિયમનકારો, કર સત્તાવાળાઓ અને સામા પક્ષકારોની નોટિસોના જવાબ અપાય છે; બોર્ડ અને કંપની સેક્રેટરીને ઠરાવો, મિનિટ્સ અને ફાઇલિંગમાં સહાય અપાય છે; અને વિવાદો ઊભા થાય તેમ ચલાવવામાં આવે છે, રિટેનરની અંદર અથવા અલગ એન્ગેજમેન્ટ લેટર હેઠળ, જેમ લેખિત વ્યાપમાં જોગવાઈ હોય તેમ.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- રિટેનર (Retainer)
- નિર્ધારિત કાર્યક્ષેત્ર માટેની કાયમી નિમણૂક.
- સેવાઓનું કાર્યક્ષેત્ર (Scope of services)
- આવરી લેવાયેલા કામની યાદી, જેમ કે કરારો, નોટિસો, કમ્પ્લાયન્સ અને સલાહ.
- ટર્નઅરાઉન્ડ ટાઇમ (Turnaround time)
- રિટેનર પત્રમાં નક્કી કરેલો સમય, જેની અંદર સૂચનાઓની પહોંચ આપવામાં આવે છે.
- મેટર ઇન્ટેક (Matter intake)
- વિનંતીઓ કેવી રીતે નોંધાય અને સોંપાય છે.
- કરારનું જીવનચક્ર (Contract lifecycle)
- મુસદ્દો, સમીક્ષા, વાટાઘાટ, સહી, સંગ્રહ અને નવીકરણ પર નજર.
- કમ્પ્લાયન્સ કેલેન્ડર (Compliance calendar)
- કાયદાકીય ફાઇલિંગ અને નવીકરણનું સમયપત્રક.
- એસ્કેલેશન (Escalation)
- જ્યારે રિટેનરની બાબત મુકદ્દમામાં ફેરવાય. લેખિત કાર્યક્ષેત્રમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, તે રિટેનરની અંદર અથવા અલગ નિમણૂક પત્ર (engagement letter) હેઠળ સંભાળાય છે.
ઑફિસ કયાં કામ હાથ પર લે છે
- કંપની અધિનિયમ હેઠળનું કમ્પ્લાયન્સ કેલેન્ડર
- બોર્ડ મીટિંગ, ઠરાવો & મિનિટ્સ
- રજિસ્ટ્રાર પાસે વાર્ષિક ફાઇલિંગ
- શ્રમ સંહિતાઓ & રોજગાર નીતિઓ
- POSH આંતરિક સમિતિ & વાર્ષિક અહેવાલ
- ડેટા સંરક્ષણ & DPDP માટેની તૈયારી
- વાણિજ્યિક કરારો & વેન્ડર કરારો
- લીઝ, લાઇસન્સ & મિલકતના દસ્તાવેજો
- નિયમનકારોની નોટિસો & કર સત્તાવાળાઓની નોટિસો
- કાનૂની નોટિસો & મુકદ્દમા પહેલાંનો પત્રવ્યવહાર
- વિવાદો, લવાદ & કોર્ટનું કામ
- બોર્ડને ત્રિમાસિક નોંધ
કામ કેવી રીતે ચલાવાય છે
દરેક રિટેનરની શરૂઆત લેખિત વ્યાપથી થાય છે. તેમાં શું આવરી લેવાયું છે અને શું નથી, કંપની કયા દસ્તાવેજો આપશે, અને વ્યાપની બહારના મામલાઓ કેવી રીતે સંભાળાશે તેની યાદી હોય છે. નામથી નક્કી કરેલા એક કાઉન્સેલ કંપનીની સંપર્ક વ્યક્તિ હોય છે, અને તેમની ગેરહાજરી માટે બીજા એડવોકેટનું નામ નક્કી હોય છે, જેથી એક વ્યક્તિ કોર્ટમાં હોવાને કારણે કોઈ પ્રશ્ન રાહ ન જુએ. કમ્પ્લાયન્સ કેલેન્ડર કંપનીના પોતાના રેકોર્ડ પરથી તૈયાર થાય છે અને કાયદો બદલાય તેમ અદ્યતન રખાય છે. દર ત્રણ મહિને ઑફિસ એક ટૂંકી નોંધ મોકલે છે જેમાં સંભાળેલા મામલા, કરેલાં ફાઇલિંગ, જવાબ આપેલી નોટિસો અને હવે પછી શું કરવાનું આવે છે તે નોંધાય છે. કોઈ પણ નવો મામલો હાથ પર લેતાં પહેલાં ઑફિસના રેકોર્ડ સામે હિતસંઘર્ષ તપાસવામાં આવે છે. જ્યાં ઑફિસ હિતસંઘર્ષને કારણે અથવા મામલામાં તેની પ્રેક્ટિસ બહારની નિપુણતા જરૂરી હોવાને કારણે કામ ન કરી શકે, ત્યાં કંપનીને તરત અને લેખિતમાં જાણ કરાય છે, જેથી તે સમયસર બીજા વકીલને કામ સોંપી શકે. કંપની જે કંઈ આપે છે તે બધું ગુપ્ત રખાય છે.
કંપનીના કાનૂની વિભાગનું કામ
કંપની માટે LBLO આંતરિક કાનૂની ટીમનું કામ કરી શકે છે. રિટેનર હેઠળ G-46 ખાતેની એક ટીમ કંપનીની બાબતો પર કામ કરે છે, જેથી કંપનીને શરૂઆતથી અંત સુધી એ જ એડવોકેટ્સ સાથે કામ પાડવાનું રહે. ઉપર ગણાવેલી બાબતો ઉપરાંત, કામમાં આ આવે છે:
- કરારો: કંપની નિયમિત રીતે જે કરારો કરે છે તેના પ્રમાણભૂત નમૂના; તેને મળતા કરારોની સમીક્ષા, ગોપનીયતા કરારો (non-disclosure agreements) સહિત; નવીકરણ; અને કરારની તારીખો તથા જવાબદારીઓનું રજિસ્ટર. એક કરાર કેવી રીતે સંભાળાય છે તે કરારો: પહેલા મુસદ્દાથી સહી સુધી પાના પર સમજાવ્યું છે.
- કમ્પ્લાયન્સ: કંપનીના ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ કે કંપની સેક્રેટરી સાથે મળીને તૈયાર કરાતી વૈધાનિક નોટિસો અને ફાઇલિંગ, અને રોજગારના દસ્તાવેજો.
- વિવાદો: કંપની જેમાં પક્ષકાર હોય તે દરેક કેસનો રેકોર્ડ; બીજાં શહેરોના વકીલો સાથે સંકલન; અને જ્યાં LBLO પ્રેક્ટિસ કરે છે તે અદાલતો અને ટ્રિબ્યુનલો સમક્ષ પ્રતિનિધિત્વ.
કંપનીઓ, લૉ ફર્મો અને ભારત બહારના અસીલો માટે LBLO જે બીજું કામ હાથ પર લે છે તેનું વર્ણન Lokesh Bhardwaj Law Offices સાથે કામ પાના પર છે.
રિટેનર કેવી રીતે ગોઠવાય છે
- વ્યવસાયને સમજવો. પહેલી મીટિંગમાં ચર્ચા થાય છે કે કંપની શું કરે છે અને ક્યાં કામ કરે છે, તેના ગ્રાહકો અને સપ્લાયરો કોણ છે, અને અગાઉ કાનૂની રીતે શું ખોટું થયું છે.
- પહેલી સમીક્ષા. LBLO કંપનીના પ્રમાણભૂત કરારો અને પડતર બાબતોની સમીક્ષા કરે છે, અને મુખ્ય જોખમો તથા તેના માટે જરૂરી કામની ટૂંકી નોંધ આપે છે. આ નોંધ રિટેનરના વ્યાપનો આધાર બને છે.
- રિટેનર પત્ર. શું સમાવિષ્ટ છે અને શું બાકાત છે તેનાં ઉદાહરણો સાથેના વ્યાપ, અને જવાબદાર એડવોકેટ ઉપરાંત, પત્ર એ પણ નક્કી કરે છે કે સૂચનાઓ કેવી રીતે અપાશે અને તેની પહોંચ કેટલી ઝડપથી અપાશે, માસિક કે ત્રિમાસિક રિપોર્ટિંગ, ગુપ્તતા અને ડેટાનું સંચાલન, અને વ્યાપ બહારની બાબતોનો ભાવ કેવી રીતે અપાશે.
- કામની લય. રોજબરોજની વિનંતીઓ નામથી નક્કી કરેલી સંપર્ક વ્યક્તિઓ મારફતે આવે છે. કરારો ફેરફાર દર્શાવેલી આવૃત્તિ અને ટૂંકી નોંધ સાથે પરત અપાય છે. દરેક કેસ એક જ રજિસ્ટરમાં, આગામી તારીખો અને કાર્યવાહી સાથે, નોંધાય છે.
- સમયાંતરે સમીક્ષા. નક્કી કરેલા અંતરે વ્યાપને ખરેખર થયેલા કામ સામે તપાસીને તેમાં ફેરફાર કરાય છે.
શું બહાર રહે છે, અને શું તૈયાર રાખવું
મુકદ્દમા અને મોટા વ્યવહારો સામાન્ય રીતે અલગથી નક્કી થાય છે, અને રિટેનર પત્રમાં તેમ જણાવાય છે. પહેલી મીટિંગ માટે આ તૈયાર રાખો:
- કંપનીના પ્રમાણભૂત કરારો;
- પડતર કેસો અને નોટિસોની યાદી;
- કમ્પ્લાયન્સ કેલેન્ડર, જો હોય તો;
- LBLO ને સૂચનાઓ આપનારી વ્યક્તિઓનાં નામ.
કંપનીઓ કાનૂની સહાય ગોઠવે ત્યારે થતી સામાન્ય ભૂલો
- લેખિત વ્યાપ નહીં, તેથી અપેક્ષાઓ જુદી પડે છે.
- જુદી જુદી બાબતો માટે ઘણા વકીલો, તેથી આખું ચિત્ર કોઈ જોતું નથી.
- કેસો અને કરારની સમયમર્યાદાઓનું એક જ રજિસ્ટર નહીં.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
ખાનગી કંપનીએ વર્ષમાં બોર્ડની કેટલી બેઠકો યોજવી જ પડે?
કંપની અધિનિયમ, 2013 (Companies Act, 2013) ની કલમ 173 મુજબ દરેક કંપનીએ દર વર્ષે ઓછામાં ઓછી ચાર બોર્ડ મીટિંગ યોજવી જરૂરી છે, અને બે સળંગ મીટિંગ વચ્ચે એક સો વીસ દિવસથી વધુ અંતર ન હોવું જોઈએ. વન પર્સન કંપની, નાની કંપની અને નિષ્ક્રિય (dormant) કંપનીએ કેલેન્ડર વર્ષના દરેક અર્ધભાગમાં માત્ર એક મીટિંગ યોજવી પડે, અને બંને વચ્ચે ઓછામાં ઓછા નેવું દિવસનું અંતર હોવું જોઈએ. પહેલી બોર્ડ મીટિંગ કંપનીની સ્થાપનાના ત્રીસ દિવસની અંદર યોજવી જ પડે. મીટિંગ, નોટિસો અને મિનિટ્સ પર કમ્પ્લાયન્સ કેલેન્ડરમાં નજર રખાય છે, કારણ કે ચૂકી ગયેલી મીટિંગ એવી ચૂક છે જે કંપનીના રેકોર્ડ પર રહી જાય છે.
કંપનીએ રજિસ્ટ્રાર પાસે દર વર્ષે કયાં ફાઇલિંગ કરવાં પડે?
બે મુખ્ય છે. કંપની અધિનિયમ, 2013 ની કલમ 137 હેઠળ, વાર્ષિક સાધારણ સભામાં સ્વીકારાયેલાં નાણાકીય પત્રકો તે સભાના ત્રીસ દિવસની અંદર કંપની રજિસ્ટ્રાર (Registrar of Companies) પાસે ફાઇલ કરવાં જ પડે. કલમ 92 હેઠળ, વાર્ષિક રિટર્ન સભાના, અથવા જે તારીખ સુધીમાં સભા યોજાવી જોઈતી હતી તેના, સાઠ દિવસની અંદર ફાઇલ કરવું જ પડે. મોડું ફાઇલ થાય તો દરેક પર વધારાની ફી લાગે છે, અને ચાલુ રહેતી ચૂકનાં કંપની અને તેના અધિકારીઓ માટે વધુ પરિણામો આવે છે. કમ્પ્લાયન્સ કેલેન્ડર દરેક નિયત તારીખ કંપનીના પોતાના નાણાકીય વર્ષ અને સભાની તારીખો સામે નોંધે છે.
શું નાની કંપનીને POSH આંતરિક સમિતિની જરૂર છે?
જો તેમાં દસ કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ હોય, તો હા. કાર્યસ્થળે મહિલાઓની જાતીય સતામણી (નિવારણ, પ્રતિબંધ અને ફરિયાદ નિવારણ) અધિનિયમ, 2013 (Sexual Harassment of Women at Workplace (Prevention, Prohibition and Redressal) Act, 2013) ની કલમ 4 મુજબ આવા દરેક નોકરીદાતાએ આંતરિક સમિતિ (Internal Committee) રચવી જરૂરી છે, જેનું અધ્યક્ષપદ વરિષ્ઠ મહિલા કર્મચારી સંભાળે અને જેમાં એક બાહ્ય સભ્ય હોય. કલમ 21 હેઠળ, સમિતિ નોકરીદાતા અને જિલ્લા અધિકારી માટે વાર્ષિક અહેવાલ તૈયાર કરે છે, અને કલમ 22 મુજબ કેસોની સંખ્યા અને તેમનો નિકાલ સંસ્થાના વાર્ષિક અહેવાલમાં જણાવવો જરૂરી છે. કલમ 26 હેઠળ, સમિતિ ન રચવા બદલ રૂ. 50,000 સુધીનો દંડ થઈ શકે છે, અને પુનરાવર્તન થાય તો વધુ ભારે પરિણામો આવે છે.
ડેટા સંરક્ષણના નિયમો મારી કંપનીને ક્યારથી લાગુ પડવા લાગે છે?
ડિજિટલ વ્યક્તિગત ડેટા સંરક્ષણ અધિનિયમ, 2023 (Digital Personal Data Protection Act, 2023) ને 13/11/2025 ના રોજ જાહેર થયેલા ડિજિટલ વ્યક્તિગત ડેટા સંરક્ષણ નિયમો, 2025 (Digital Personal Data Protection Rules, 2025) દ્વારા તબક્કાવાર અમલમાં લાવવામાં આવ્યો. ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડ અંગેની જોગવાઈઓ તે જ દિવસે અમલમાં આવી; કન્સેન્ટ મેનેજર અંગેના નિયમો એક વર્ષ પછી આવે છે; અને અધિનિયમની કલમ 8 હેઠળ ડેટા ફિડ્યુશિયરીની મુખ્ય ફરજો, તેમજ નોટિસ, સુરક્ષાના ઉપાયો અને ડેટા ભંગની જાણ અંગેના નિયમો, જાહેરનામાના અઢાર મહિના પછી લાગુ પડે છે. આ વચગાળો એ સમય છે જેમાં કંપની પાસે કયો વ્યક્તિગત ડેટા છે, શા માટે છે, ક્યાં સંગ્રહાયેલો છે અને કોણ જોઈ શકે છે તેનો નકશો તૈયાર કરવાનો છે, અને નોટિસો તથા કરારો વ્યવસ્થિત કરવાના છે.
શું રિટેનરમાં કોર્ટ કેસ આવરી લેવાય છે?
આવરી લેવાઈ શકે છે, અને કયા તે લેખિત વ્યાપ (scope) જણાવે છે. કેટલાક રિટેનરમાં નિશ્ચિત વિવાદોનો સમાવેશ હોય છે; બીજામાં એવી જોગવાઈ હોય છે કે મામલા ઊભા થાય તેમ મુકદ્દમા અલગ એન્ગેજમેન્ટ લેટર હેઠળ લેવામાં આવે. બંને સ્થિતિમાં, એડવોકેટ સિવિલ કોર્ટમાં પક્ષકાર વતી લેખિત નિમણૂકના આધારે કામ કરે છે: દીવાની કાર્યરીતિ સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) ના ઓર્ડર III, નિયમ 4 મુજબ નિમણૂક લેખિતમાં, પક્ષકારની અથવા અધિકૃત એજન્ટની સહીવાળી, અને કોર્ટમાં ફાઇલ કરેલી હોવી જરૂરી છે. વ્યવહારમાં આ વકીલાતનામું છે, જેના પર કંપની દરેક મામલા માટે સહી કરે છે જેથી ઑફિસ હાજર રહી શકે અને કામ કરી શકે.
ઑફિસ અમારા માટે કોઈ મામલો હાથ પર ન લઈ શકે તો શું થાય?
કંપનીને તરત અને લેખિતમાં જાણ કરવામાં આવે છે. બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા નિયમો (Bar Council of India Rules), ભાગ VI, પ્રકરણ II માંનાં વ્યાવસાયિક આચરણનાં ધોરણોમાં નિયમ 33 આવે છે, જે કોઈ મામલામાં એક પક્ષકારને સલાહ આપી ચૂકેલા, અથવા તેના માટે પ્લીડિંગ્સ ઘડી ચૂકેલા કે તેના વતી કામ કરી ચૂકેલા એડવોકેટને એ જ મામલામાં સામા પક્ષ વતી કામ કરવા, હાજર રહેવા કે દલીલ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. તેથી કોઈ પણ નવો મામલો સ્વીકારતાં પહેલાં હિતસંઘર્ષ તપાસવામાં આવે છે. જ્યાં હિતસંઘર્ષ હોય, અથવા મામલામાં ઑફિસની પ્રેક્ટિસ બહારની નિપુણતાની જરૂર હોય, ત્યાં ઑફિસ એટલું વહેલું જણાવે છે કે કંપની બીજા વકીલને કામ સોંપી શકે, અને પોતાને મળેલું બધું ગુપ્ત રાખે છે.
શું અમારા દસ્તાવેજો અને પત્રવ્યવહાર ગુપ્ત રહેશે?
હા. ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023) ની કલમ 132 એડવોકેટને વ્યાવસાયિક કામગીરી દરમિયાન અને તેના હેતુ માટે થયેલો કોઈ પણ સંવાદ, તે કામગીરીમાં જોયેલા દસ્તાવેજોની વિગતો, અથવા આપેલી સલાહ અસીલની સ્પષ્ટ સંમતિ વગર જાહેર કરતાં રોકે છે. આ રક્ષણ ગેરકાયદેસર હેતુને આગળ ધપાવવા માટેના સંવાદ સુધી વિસ્તરતું નથી. રિટેનર હેઠળ વહેંચાતી સામગ્રીનું પ્રમાણ મોટું હોય છે, તેથી વ્યાપમાં એ પણ નોંધાય છે કે દસ્તાવેજોની આપ-લે અને સંગ્રહ કેવી રીતે થશે, કંપનીમાંથી કોણ સૂચનાઓ આપી શકે, અને રિટેનર પૂરું થાય ત્યારે ફાઇલોનું શું થશે.
શું નવી શ્રમ સંહિતાઓથી કંપનીએ જેનું પાલન કરવાનું છે તે બદલાય છે?
હા. વેતન સંહિતા, 2019 (Code on Wages, 2019), ઔદ્યોગિક સંબંધો સંહિતા, 2020 (Industrial Relations Code, 2020), સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 (Code on Social Security, 2020) અને વ્યાવસાયિક સલામતી, આરોગ્ય અને કાર્યસ્થિતિ સંહિતા, 2020 (Occupational Safety, Health and Working Conditions Code, 2020) 21/11/2025 ના રોજ અમલમાં આવી, જેમાં અગાઉના મોટી સંખ્યાના કેન્દ્રીય શ્રમ કાયદાઓને એકત્રિત કરવામાં આવ્યા છે. તે વેતન જેવી વ્યાખ્યાઓ, રજિસ્ટરો અને રિટર્ન, સ્ટેન્ડિંગ ઓર્ડર્સ અને સામાજિક સુરક્ષાના કવરેજમાં ફેરફાર કરે છે. કેટલીક જોગવાઈઓ કેન્દ્ર અને રાજ્યના નિયમો પર આધાર રાખે છે, જેમાંના કેટલાક ત્યારથી તબક્કાવાર જાહેર થયા છે, તેથી કંપની જે જે રાજ્યમાં લોકોને નોકરીએ રાખે છે તે દરેકમાં અમલમાં રહેલા નિયમો સામે કમ્પ્લાયન્સ કેલેન્ડરની સમીક્ષા કરવામાં આવે છે.
શું રિટેનર ફક્ત મોટી કંપનીઓ માટે છે?
ના. વ્યાપ કંપનીની જરૂરિયાત પ્રમાણે નક્કી થાય છે, મહિનાના થોડા કરારોથી લઈને તેના તમામ કાનૂની કામ સુધી.
શું અમે રિટેનર સમાપ્ત કરી શકીએ?
હા, રિટેનર પત્રમાં જણાવેલા નોટિસ સમયગાળા પ્રમાણે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
નિયમિત કામ લેખિત વ્યાપ ને લાયક છે.
કોન્ફરન્સ એપોઇન્ટમેન્ટ લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે અથવા વીડિયો દ્વારા થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો