ਮੰਦਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਅਤੇ ਜੱਦੀ ਹੱਕ
ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ
- ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ (deity as a juristic person) ਜੋ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇਵਤੇ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੇਬੈਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਜਾਂ ਟਰੱਸਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਸੰਵਿਧਾਨ। ਅਨੁਛੇਦ 25 ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ, ਅਮਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਮਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ (secular) ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਛੇਦ 26 ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਛੇਦ 13 ਹੇਠ, ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਖੋਂਹਦਾ ਜਾਂ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿਰਾਰਥਕ (void) ਹੈ।
- ਆਮ ਵਿਵਾਦ:
- ਮੰਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ;
- ਪੁਜਾਰੀਆਂ (ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੇਬੈਤ) ਦੇ ਵਾਰੀ (ਪਾਲੀ ਜਾਂ ਬਾਰੀ) ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਲੈਣ ਦੇ ਜੱਦੀ ਹੱਕ;
- ਮੰਦਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਵੇਚਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ (alienation);
- ਲੇਖੇ (ਖਾਤੇ);
- ਨਾਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ਾ;
- ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸਕੀਮ ਬਣਾਉਣਾ।
- ਜਨਤਕ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ? ਇਹ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿ ਮੰਦਰ ਜਨਤਕ ਧਾਰਮਿਕ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ। ਜਨਤਕ ਐਂਡੋਮੈਂਟਾਂ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਅਦਾਲਤੀ ਸਕੀਮਾਂ। ਅਦਾਲਤਾਂ ਜਨਤਕ ਖ਼ੈਰਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਉਪਬੰਧਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਰਾ 92 CPC, ਹੇਠ ਲਿਆਂਦੇ ਦਾਅਵੇ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਧਾਰਮਿਕ ਟਰੱਸਟ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਕੀਮ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਦਾਅਵਾ ਐਡਵੋਕੇਟ-ਜਨਰਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਟਰੱਸਟ ਵਿੱਚ ਹਿੱਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲਈ ਹੋਵੇ।
- ਸਬੂਤ। ਜੱਦੀ ਹੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਅਦਾਲਤੀ ਡਿਕਰੀਆਂ, ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ, ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਅਮਲ।
ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋਗੇ
- ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਵਤਾ (ਮੂਰਤੀ) (Deity as a juristic person)
- ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਸ਼ੇਬੈਤ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਗਲਾ ਮਿੱਤਰ (next friend) ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਸ਼ੇਬੈਤ (shebait), ਮਹੰਤ (mahant), ਪੁਜਾਰੀ (pujari), ਟਰੱਸਟੀ (trustee)
-
- ਸ਼ੇਬੈਤ: ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ;
- ਮਹੰਤ: ਕਿਸੇ ਮੱਠ (ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਦਾ ਮੁਖੀ;
- ਪੁਜਾਰੀ: ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ;
- ਟਰੱਸਟੀ: ਟਰੱਸਟ ਡੀਡ ਹੇਠ ਪ੍ਰਬੰਧਕ।
- ਪਾਲੀ, ਬਾਰੀ (ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਾਰੀ) (turn)
- ਜੱਦੀ ਹੱਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ।
- ਚੜ੍ਹਾਵਾ (Chadhava, offerings)
- ਧਾਮ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਨਕਦੀ ਅਤੇ ਵਸਤਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਹੱਕ ਅਕਸਰ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਜਨਤਕ ਧਾਰਮਿਕ ਟਰੱਸਟ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਐਂਡੋਮੈਂਟ (Public religious trust and private endowment)
- ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ।
- ਸਕੀਮ ਵਾਲਾ ਦਾਅਵਾ (Scheme suit)
- ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਕੀਮ ਬਣਵਾਉਣ ਲਈ ਦਾਅਵਾ।
- ਦੇਵੋੱਤਰ ਜਾਇਦਾਦ (Debutter property)
- ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਜਾਇਦਾਦ।
- ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪਰਦਾ (Religious denomination)
- ਸਾਂਝੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਾਂਝੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ। ਅਨੁਛੇਦ 26 ਇਸ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਜ਼ਰੂਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਮਲ (Essential religious practice)
- ਉਹ ਕਸੌਟੀ ਜੋ ਅਦਾਲਤਾਂ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਅਮਲ ਧਰਮ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਂ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ
1. ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਢਾਂਚਾ।
ਅਨੁਛੇਦ 25(1) ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮੰਨਣ, ਅਮਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਨਤਕ ਵਿਵਸਥਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮੌਲਿਕ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਅਨੁਛੇਦ 25(2)(a) ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਮਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਆਰਥਿਕ, ਵਿੱਤੀ, ਸਿਆਸੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਜਾਂ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਛੇਦ 25(2)(b) ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ, ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਛੇਦ 26, ਜਨਤਕ ਵਿਵਸਥਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪਰਦਾ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ, ਨੂੰ ਇਹ ਹੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
- ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਖ਼ੈਰਾਤੀ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦਾ;
- ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦਾ;
- ਚੱਲ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਨ ਅਤੇ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ;
- ਅਜਿਹੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਦਾ।
ਅਨੁਛੇਦ 13 ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਉਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿਰਾਰਥਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਖੋਂਹਦਾ ਜਾਂ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਖ਼ੈਰਾਤੀ ਐਂਡੋਮੈਂਟਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਜੋ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਦਾ ਉਪਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਿੱਟ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਛੇਦ 25 ਅਤੇ 26 ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਤੇ ਪਰਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
2. ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਕੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
- Commissioner, Hindu Religious Endowments, Madras v. Sri Lakshmindra Thirtha Swamiar of Sri Shirur Mutt, AIR 1954 SC 282 ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਧਾਂਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਰਸਮਾਂ, ਰੀਤਾਂ, ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਢੰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਹਨ; ਕਿ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਲਈ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹੱਕ ਕਿਸੇ ਸੰਪਰਦਾ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਹ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਥਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਛੇਦ 26(d) ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- Ratilal Panachand Gandhi v. State of Bombay, AIR 1954 SC 388 ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਮਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਆਰਥਿਕ, ਵਪਾਰਕ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮਨ, ਜੋ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹੱਕ ਸੰਪਰਦਾ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਛੇਦ 26 ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- Durgah Committee, Ajmer v. Syed Hussain Ali, AIR 1961 SC 1402 ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਮਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਤੇ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਅੰਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁਝ ਅਮਲ, ਭਾਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਣ, ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਜੁੜੇ ਵਾਧੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ।
- Seshammal v. State of Tamil Nadu, (1972) 2 SCC 11 ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਟਰੱਸਟੀ ਵੱਲੋਂ ਅਰਚਕ (ਪੁਜਾਰੀ) ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਇੱਕ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਕਾਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਜੱਦੀ ਅਹੁਦੇ (hereditary office) ਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ, ਜਦਕਿ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਅਰਚਕ ਜੋ ਰਸਮਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਹਨ।
- Pannalal Bansilal Pitti v. State of Andhra Pradesh, (1996) 2 SCC 498 ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜੱਦੀ ਟਰੱਸਟੀਸ਼ਿਪ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
ਹਰ ਚੁਣੌਤੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਨੂੰਨ, ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
3. ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ।
ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਇਤਿਹਾਸ, ਜਨਤਾ ਦੀ ਪਹੁੰਚ, ਫ਼ੰਡਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਪੜ੍ਹੋ। ਹੱਕ ਅਤੇ ਫ਼ੋਰਮ ਇਸੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
4. ਜੱਦੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਕੇਸ।
ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸ਼ਜਰਾ ਅਤੇ ਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਡਿਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ। ਹੱਕ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਦਿਖਾਓ। ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣਾ, ਵਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣਾ ਜਾਂ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖਣਾ, ਜਾਂ ਟਰੱਸਟ ਅਤੇ ਜੱਦੀ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5. ਜਾਇਦਾਦ।
ਦੇਵਤਾ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਸਤੀ ਹੈ ਜੋ ਜਾਇਦਾਦ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੇਬੈਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ (Yogendra Nath Naskar v. Commissioner of Income-tax, (1969) 1 SCC 555)। ਮੰਦਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੋੜ ਜਾਂ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਲਾਭ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਵੇਚੀ ਜਾਂ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਨਾਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਦੇਵਤੇ ਵੱਲੋਂ ਕਬਜ਼ੇ ਅਤੇ ਹੁਕਮ-ਇਮਤਨਾਈ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6. ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਵਿਵਾਦ।
ਟਰੱਸਟ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ, ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਅਤੇ ਗ਼ਬਨ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਦੀਵਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਥਾਰਟੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਭੀਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਿਮ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਜਾਂ ਰਿਸੀਵਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
7. ਰਿੱਟਾਂ।
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਅਨੁਛੇਦ 25 ਅਤੇ 26 ਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਤੇ ਪਰਖਣ ਲਈ ਰਿੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਹੇਠ ਉਹ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਕਾਨੂੰਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਉਪਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਖ਼ੁਦ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।
ਲੋਕ ਜੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ
ਕੀ ਪੁਜਾਰੀ ਦਾ ਹੱਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਰਿਵਾਜ ਜਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੱਦੀ ਹੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਧੀਨ।
ਕੀ ਮੰਦਰ ਟਰੱਸਟ ਮੰਦਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਿਰਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਹੱਦਾਂ ਅੰਦਰ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੋੜ ਲਈ ਜਾਂ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ, ਢੁਕਵੇਂ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ।
ਦੇਵਤੇ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ੇਬੈਤ (shebait) ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦਾ ਹਿੱਤ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਹਿੱਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਅਗਲਾ ਮਿੱਤਰ (next friend)।
ਕੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਜਨਤਕ ਧਾਰਮਿਕ ਟਰੱਸਟ ਵਿੱਚ, ਟਰੱਸਟ ਵਿੱਚ ਹਿੱਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਧਾਰਾ 92 CPC ਹੇਠ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਕੀਮ ਤੈਅ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵੀ।
ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵਾਰੀ (turn) ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?
ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਐਲਾਨ ਅਤੇ ਹੁਕਮ-ਇਮਤਨਾਈ ਦਾ ਦਾਅਵਾ।
ਇਹ ਜਵਾਬ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਸਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰੀਫ਼ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇ।
ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਂ ਲੈ ਕੇ G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ਵਿਖੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆਪ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਪੰਨਾ Bar Council of India Rules ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਨੁਸਾਰ Lokesh Bhardwaj Law Offices ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਐਡਵੋਕੇਟ ਅਤੇ ਮੁਵੱਕਿਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। LBLO ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਐਂਗੇਜਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਾਨੂੰਨ 15/11/2026 ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ।
← ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ