Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

લવાદ એવોર્ડને પડકાર: કલમ 34, સ્ટે, અપીલો અને ફેરફાર

લવાદ એવોર્ડ અંતિમ અને બંધનકર્તા છે, અને અદાલતમાં તેના પર હુમલો કરવાનો એકમાત્ર માર્ગ લવાદ અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 (Arbitration and Conciliation Act, 1996) ની કલમ 34 હેઠળ તેને રદ કરાવવાની અરજી છે, સાંકડા આધારો પર અને કડક સમયમર્યાદામાં.

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તે શબ્દો

એવોર્ડ રદ કરવો (Setting aside)
કલમ 34 માંના કોઈ આધાર પર એવોર્ડને પૂરેપૂરો કે અંશતઃ રદ કરતો અદાલતનો આદેશ.
ભારતની જાહેર નીતિ (Public policy of India)
2015 થી ત્રણ મુદ્દાઓ સુધી સીમિત: છેતરપિંડી કે ભ્રષ્ટાચાર (અથવા કલમ 75 કે 81 નો ભંગ), ભારતીય કાયદાની મૂળભૂત નીતિનું ઉલ્લંઘન, અને નૈતિકતા કે ન્યાયની સૌથી પાયાની કલ્પનાઓ સાથે સંઘર્ષ (કલમ 34(2) નું સ્પષ્ટીકરણ 1).
સ્પષ્ટ ગેરકાયદેસરતા (Patent illegality)
દેશી એવોર્ડના ચહેરા પર દેખાતી એવી ગેરકાયદેસરતા જે બાબતના મૂળ સુધી જાય. કાયદો ખોટી રીતે લાગુ પાડ્યો હોય કે પુરાવાનું ફરી મૂલ્યાંકન કરવાથી જ તે સાબિત થતી નથી (કલમ 34(2A)).
કલમ 34(4) હેઠળ પાછું મોકલવું (Remand under Section 34(4))
પક્ષકારની વિનંતી પર અદાલતી કાર્યવાહી મુલતવી રાખવી, જેથી ટ્રિબ્યુનલ કાર્યવાહી ફરી શરૂ કરી શકે કે એવોર્ડ રદ કરાવવાનો આધાર દૂર કરવા બીજું પગલું લઈ શકે.
કલમ 37 ની અપીલ (Section 37 appeal)
એવોર્ડ રદ કરતા કે રદ કરવાનો ઇનકાર કરતા આદેશ સામેની, અને કલમ 37 માં ગણાવેલા અમુક અન્ય આદેશો સામેની, એકમાત્ર અપીલ.
અલગ કરી શકાય તેવો ભાગ (Severability)
એવોર્ડના અમાન્ય ભાગને માન્ય ભાગથી અલગ કરવો, જેથી ફક્ત અમાન્ય ભાગ જ રદ થાય.

વિગતવાર

એવોર્ડ અંતિમ અને બંધનકર્તા છે (કલમ 35), અને ભાગ I જે બાબતોને લાગુ પડે તેમાં ભાગ I જોગવાઈ કરે તે સિવાય કોઈ અદાલત દખલ કરી શકતી નથી (કલમ 5). ભાગ I, અને તેની સાથે કલમ 34, ત્યાં લાગુ પડે છે જ્યાં લવાદનું સ્થળ ભારતમાં હોય (કલમ 2(2)); વિદેશમાં સીટ ધરાવતા એવોર્ડનો વિરોધ, કરવો હોય તો, કલમ 48 હેઠળ અમલના તબક્કે થાય છે, જે એવોર્ડનો અમલ અંગેના પાના પર સમજાવ્યું છે.

અરજી કલમ 2(1)(e) માં વ્યાખ્યાયિત "અદાલત" માં થાય છે: દેશી લવાદમાં, જિલ્લાની મૂળ અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી મુખ્ય દીવાની અદાલત, જેમાં સામાન્ય મૂળ દીવાની અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી હાઈકોર્ટ પણ આવે છે, જેને વિષય પરના દાવામાં અધિકારક્ષેત્ર હોત; આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદમાં, હાઈકોર્ટ. દિલ્હીમાં હાઈકોર્ટનું મૂળ અધિકારક્ષેત્ર Rs. 2 કરોડથી વધુની બાબતોને આવરી લે છે, અને નિર્દિષ્ટ મૂલ્યના વાણિજ્યિક વિવાદો વાણિજ્યિક વિભાગ (Commercial Division) કે વાણિજ્યિક અદાલતમાં જાય છે.

કલમ 34 હેઠળ એવોર્ડ રદ કરાવવાની અરજીઓ

1. સમયમર્યાદા

અરજદારને એવોર્ડ મળ્યાની તારીખથી, અથવા કલમ 33 હેઠળ સુધારા, અર્થઘટન કે વધારાના એવોર્ડની વિનંતી કરાઈ હોય તો ટ્રિબ્યુનલે એ વિનંતીનો નિકાલ કર્યાની તારીખથી, ત્રણ મહિના પછી અરજી કરી શકાતી નથી. અદાલતને સંતોષ થાય કે અરજદાર પૂરતા કારણસર અટકી ગયો હતો, તો તે વધુ ત્રીસ દિવસમાં અરજી સ્વીકારી શકે છે, પણ તે પછી નહીં (કલમ 34(3)). તેનાથી વધુ વિલંબ માફ કરી શકાતો નથી. ત્રણ મહિના એવોર્ડની એ સહી કરેલી નકલ મળ્યાથી ગણાય છે જે કલમ 31(5) મુજબ દરેક પક્ષકારને સોંપવી જરૂરી છે. ગણતરીના વિગતવાર નિયમો, જેમાં અદાલતની રજા દરમિયાન મુદત પૂરી થાય ત્યારે શું થાય તે પણ આવે છે, Office ના લવાદ અધિનિયમ માટેના મુદતના પાના પર છે.

2. નોટિસ અને અરજી દાખલ કરવી

2015 થી અરજી સામા પક્ષને અગાઉથી નોટિસ આપ્યા પછી જ દાખલ થઈ શકે છે, અને તેની સાથે પાલન થયાની પુષ્ટિ કરતું અરજદારનું સોગંદનામું હોવું જ જોઈએ (કલમ 34(5)). અરજીનો નિકાલ ઝડપથી, અને કોઈ પણ સંજોગમાં સામા પક્ષને નોટિસ બજાવાયાની તારીખથી એક વર્ષમાં, કરવાનો રહે છે (કલમ 34(6)). દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં રજિસ્ટ્રી એ પણ માગે છે કે કલમ 9, 11, 14, 15, 27, 34 કે 37 હેઠળની પિટિશનની આગોતરી નકલ સામા પક્ષને બજાવવામાં આવે, બજવણીના લેખિત પુરાવા સાથે.

3. પિટિશનમાં શું દર્શાવવું જ પડે

અરજદારે કલમ 34(2)(a) માંનો આધાર લવાદ ટ્રિબ્યુનલના રેકર્ડના આધારે સ્થાપિત કરવો જ પડે; 2019 સુધી શબ્દો હતા "પુરાવો રજૂ કરે કે". આ સુધારો દર્શાવે છે કે કલમ 34 ની સુનાવણી નવી સુનાવણી (trial) માટે નથી. તેથી પિટિશનમાં રેકર્ડમાંથી ચોક્કસ આધાર, એવોર્ડનો અસરગ્રસ્ત ભાગ, અને એ ભાગ બાકીનાથી શા માટે અલગ કરી શકાય કે ન શકાય, તે ઓળખાવવું જોઈએ.

4. ટ્રિબ્યુનલને પાછું મોકલવું

યોગ્ય હોય અને કોઈ પક્ષકાર એવી વિનંતી કરે ત્યાં, અદાલત નિશ્ચિત સમયગાળા માટે કાર્યવાહી મુલતવી રાખી શકે છે, જેથી ટ્રિબ્યુનલ કાર્યવાહી ફરી શરૂ કરી શકે કે એવોર્ડ રદ કરાવવાના આધારો દૂર થાય તેવું બીજું પગલું લઈ શકે (કલમ 34(4)). Gayatri Balasamy v. ISG Novasoft Technologies Ltd., 2025 INSC 605 માં બંધારણીય બેંચે ઠરાવ્યું કે વિનંતી લેખિતમાં હોવી જરૂરી નથી પણ અદાલતે તે નોંધવી જ પડે, અને કલમ 37 હેઠળની અપીલ અદાલતને પણ આ સત્તા છે. પાછું મોકલવાનો ઉપયોગ દૂર થઈ શકે તેવી ખામીઓ માટે થાય છે, જેમ કે તર્કમાં રહી ગયેલી ખામીઓ; તે ટ્રિબ્યુનલને ગુણદોષ પર એવોર્ડ ફરીથી લખવા દેતું નથી.

5. કલમ 34 નું કયું સ્વરૂપ લાગુ પડે છે

સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે 2015 માં સુધારાયેલી કલમ 34 એ અરજીઓને લાગુ પડે છે જે 23/10/2015 ના રોજ કે તે પછી અદાલતમાં કરાઈ હોય, ભલે લવાદ તે તારીખ પહેલાં શરૂ થયું હોય (Ssangyong Engineering and Construction Co. Ltd. v. National Highways Authority of India, [2019] 7 SCR 522).

2015 અને 2019 ના સુધારા પછીના આધારો

1. કલમ 34(2)(a) માંના આધારો

અદાલત એવોર્ડ ફક્ત ત્યારે જ રદ કરી શકે છે જ્યારે અરજદાર ટ્રિબ્યુનલના રેકર્ડ પરથી સ્થાપિત કરે કે:

  1. કોઈ પક્ષકાર કોઈ અસમર્થતા હેઠળ હતો;
  2. પક્ષકારોએ પસંદ કરેલા કાયદા હેઠળ, અથવા તેમ ન હોય તો અમલમાંના કાયદા હેઠળ, લવાદ કરાર માન્ય નથી;
  3. અરજદારને આર્બિટ્રેટરની નિમણૂકની કે કાર્યવાહીની યોગ્ય નોટિસ અપાઈ ન હતી, અથવા તે અન્ય રીતે પોતાનો કેસ રજૂ કરી શક્યો ન હતો;
  4. એવોર્ડ એવા વિવાદ અંગે છે જે લવાદને સોંપણીમાં કલ્પાયેલો ન હતો કે તેમાં આવતો ન હતો, અથવા તેના વ્યાપની બહારની બાબતોનો નિર્ણય કરે છે. સોંપાયેલી બાબતો પરના નિર્ણયો ન સોંપાયેલી બાબતો પરના નિર્ણયોથી અલગ કરી શકાય, તો ફક્ત પછીનો ભાગ જ રદ થઈ શકે છે;
  5. ટ્રિબ્યુનલની રચના કે કાર્યપદ્ધતિ પક્ષકારોના કરાર મુજબ, અથવા કરાર ન હોય તો ભાગ I મુજબ, ન હતી.

2. કલમ 34(2)(b) માંના આધારો

અદાલતને જણાય કે વિષયનું લવાદ દ્વારા સમાધાન થઈ શકે તેમ નથી, અથવા એવોર્ડ ભારતની જાહેર નીતિ સાથે સંઘર્ષમાં છે, તો પણ તે એવોર્ડ રદ કરી શકે છે. 2015 માં બદલાયેલું સ્પષ્ટીકરણ 1 કહે છે કે એવોર્ડ જાહેર નીતિ સાથે ફક્ત ત્યારે જ સંઘર્ષમાં છે જ્યારે તે આપવામાં છેતરપિંડી કે ભ્રષ્ટાચારથી પ્રેરણા કે અસર થઈ હોય અથવા તે કલમ 75 કે 81 ના ઉલ્લંઘનમાં હોય, જ્યારે તે ભારતીય કાયદાની મૂળભૂત નીતિનું ઉલ્લંઘન કરે, અથવા જ્યારે તે નૈતિકતા કે ન્યાયની સૌથી પાયાની કલ્પનાઓ સાથે સંઘર્ષમાં હોય. સ્પષ્ટીકરણ 2 ઉમેરે છે કે ભારતીય કાયદાની મૂળભૂત નીતિના ઉલ્લંઘનની કસોટીમાં ગુણદોષ પર સમીક્ષા સામેલ નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટે સમજાવ્યું છે કે 2015 પછી અગાઉના ચુકાદાઓમાંનો "જાહેર નીતિ" નો વિસ્તૃત અર્થ હવે લાગુ પડતો નથી, કે આર્બિટ્રેટરે ન્યાયિક અભિગમ ન અપનાવ્યો એ આધારે અદાલત ગુણદોષ પર દખલ કરી શકતી નથી, કે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો આધાર તરીકે ચાલુ રહે છે, અને કે ફક્ત અદાલતના અંતરાત્માને આઘાત આપે તેવો એવોર્ડ જ નૈતિકતા કે ન્યાયની સૌથી પાયાની કલ્પનાઓ સાથે સંઘર્ષમાં છે (Ssangyong Engineering and Construction Co. Ltd. v. National Highways Authority of India, [2019] 7 SCR 522).

3. દેશી એવોર્ડ માટે સ્પષ્ટ ગેરકાયદેસરતા

આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદ સિવાયના લવાદમાંનો એવોર્ડ એવોર્ડના ચહેરા પર દેખાતી સ્પષ્ટ ગેરકાયદેસરતાથી દૂષિત હોય તો તે પણ રદ થઈ શકે છે, પણ ફક્ત કાયદો ખોટી રીતે લાગુ પાડવાને કારણે કે પુરાવાનું ફરી મૂલ્યાંકન કરીને નહીં (કલમ 34(2A)). એ જ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટ મુજબ:

ભારતમાં સીટ ધરાવતા આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદના એવોર્ડ સામે સ્પષ્ટ ગેરકાયદેસરતા આધાર નથી, કારણ કે કલમ 34(2A) અન્ય લવાદો સુધી સીમિત છે.

4. સામાન્ય ભૂલો

એવોર્ડ પર સ્ટે (કલમ 36)

કલમ 34 ની અરજી માટેનો સમય પૂરો થાય પછી, એવોર્ડનો અમલ દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા (Code of Civil Procedure) હેઠળ જાણે તે હુકમનામું હોય તે રીતે થાય છે (કલમ 36(1)). 2015 ના સુધારાથી, કલમ 34 ની અરજી દાખલ કરવા માત્રથી એવોર્ડ અમલપાત્ર મટી જતો નથી; અલગ અરજી પર અદાલત સ્ટે આપે તો જ તે સ્થગિત થાય છે (કલમ 36(2)).

અદાલત નોંધેલાં કારણોસર શરતો સાથે સ્ટે આપી શકે છે, અને નાણાં ચૂકવવાના એવોર્ડ માટે નાણાકીય હુકમનામા પર સ્ટે અંગેની સંહિતાની જોગવાઈઓ યોગ્ય રીતે ધ્યાનમાં લેવી જ પડે (કલમ 36(3)). એ જોગવાઈઓ હેઠળ સ્ટે માટે નોંધપાત્ર નુકસાન દર્શાવવું, ગેરવાજબી વિલંબ વિના અરજી કરવી, અને જામીનગીરી આપવી જરૂરી છે (Order XLI Rule 5(3)), તેથી નાણાં ચૂકવવાના એવોર્ડ પર સામાન્ય રીતે રકમ જમા કરાવ્યે કે જામીનગીરી આપ્યે સ્ટે અપાય છે. કરાર કે એવોર્ડ આપવાનું કાર્ય છેતરપિંડી કે ભ્રષ્ટાચારથી પ્રેરિત કે પ્રભાવિત હતું એવો prima facie કેસ બને ત્યાં, અદાલતે એવોર્ડ પર બિનશરતી સ્ટે આપવો જ પડે (કલમ 36(3) નું બીજું પરંતુક, જે 2021 માં ઉમેરાયું અને લવાદી કાર્યવાહીમાંથી ઊભા થતા બધા અદાલતી કેસોને લાગુ પડે છે, પછી તે ગમે ત્યારે શરૂ થયા હોય). સ્ટે ન હોય ત્યાં, એવોર્ડ ધારક બજવણી માટે આગળ વધી શકે છે, જે એવોર્ડનો અમલ અંગેના પાના પર વર્ણવ્યું છે.

કલમ 37 હેઠળ અપીલ

1. કયા આદેશો સામે અપીલ થઈ શકે

બીજા કોઈ પણ કાયદા છતાં, અપીલ ફક્ત નીચેના આદેશો સામે જ થઈ શકે છે, અને તે એ અદાલતમાં જાય છે જેને આદેશ કરનાર અદાલતનાં મૂળ હુકમનામાં સામેની અપીલો સાંભળવાની કાયદાથી સત્તા હોય (કલમ 37(1)):

પોતાને અધિકારક્ષેત્ર નથી કે પોતે સત્તાની મર્યાદા ઓળંગે છે એવી રજૂઆત સ્વીકારતા, અથવા કલમ 17 હેઠળ વચગાળાનું પગલું આપતા કે નકારતા, ટ્રિબ્યુનલના આદેશ સામે પણ અદાલતમાં અપીલ થઈ શકે છે (કલમ 37(2)). અધિકારક્ષેત્ર અંગેનો વાંધો નકારતા ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણય સામે એ તબક્કે અપીલ થઈ શકતી નથી; ટ્રિબ્યુનલ ચાલુ રહે છે, અને પક્ષકાર એવોર્ડ સામેની કલમ 34 ની અરજીમાં મુદ્દો ઉઠાવી શકે છે (કલમ 16(5) અને (6)). કલમ 37 હેઠળ અપીલમાં થયેલા આદેશ સામે બીજી અપીલ થઈ શકતી નથી, પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરવાના હકને અસર થતી નથી (કલમ 37(3)).

2. સમયમર્યાદા

કલમ 37 કોઈ સમયગાળો નક્કી કરતી નથી. નિર્દિષ્ટ મૂલ્યના વાણિજ્યિક વિવાદ માટે, અપીલ ચુકાદા કે આદેશથી સાઠ દિવસમાં વાણિજ્યિક અપીલ વિભાગ કે વાણિજ્યિક અપીલ અદાલતમાં થાય છે (કલમ 13(1A), વાણિજ્યિક અદાલત અધિનિયમ, 2015 (Commercial Courts Act, 2015)). બીજા કેસોમાં મુદત અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) હાઈકોર્ટમાં અપીલ માટે નેવું દિવસ અને બીજી કોઈ અદાલતમાં અપીલ માટે ત્રીસ દિવસ આપે છે (અનુચ્છેદ 116), અને એ જ હાઈકોર્ટની અંદરની અપીલ માટે ત્રીસ દિવસ (અનુચ્છેદ 117). લવાદ અંગેની અપીલમાં વિલંબ ફક્ત અપવાદરૂપે માફ થાય છે, સદ્ભાવનાથી અને બેદરકારી વિના વર્તેલા પક્ષકારના ટૂંકા વિલંબ માટે.

3. અપીલનો વ્યાપ

અપીલ અદાલતની સત્તા કલમ 34 હેઠળની અદાલતની સત્તાથી વધુ વ્યાપક નથી. Punjab State Civil Supplies Corporation Ltd. v. Sanman Rice Mills, 2024 INSC 742 માં, જેનો નિર્ણય 27/09/2024 ના રોજ થયો, સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે કલમ 37 હેઠળની અપીલ સત્તા ફક્ત એ શોધવા માટે વાપરી શકાય કે કલમ 34 હેઠળની અદાલત પોતાની મર્યાદામાં રહી કે પોતાના અધિકારક્ષેત્રની બહાર ગઈ કે તેનો ઉપયોગ કરવામાં નિષ્ફળ ગઈ; કે અપીલ અદાલત પુરાવાનું ફરી મૂલ્યાંકન કરી શકતી નથી, કે બીજો શક્ય મત વધુ સારો લાગે એ કારણે એવોર્ડ રદ કરી શકતી નથી; અને કે આ સત્તા સામાન્ય દીવાની અપીલ કરતાં દેખરેખ (superintendence) ની સત્તાની વધુ નજીક છે. બંધારણીય બેંચે 2025 માં ઉમેર્યું કે કલમ 34 હેઠળની અદાલતે એવોર્ડ માન્ય રાખ્યો હોય ત્યાં અપીલ અદાલતે સાવચેત રહેવું જોઈએ.

તેની સામે વધુ પડકાર અનુચ્છેદ 136 હેઠળ સ્પેશિયલ લીવ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં થઈ શકે છે, જે સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન અંગેના પાના પર સમજાવ્યું છે.

એવોર્ડમાં ફેરફાર અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ

1. પ્રશ્ન

વર્ષો સુધી અદાલતોમાં મતભેદ રહ્યો કે કલમ 34 ની અરજી, કે કલમ 37 હેઠળની અપીલ, સાંભળતી અદાલત એવોર્ડ રદ કરીને પક્ષકારોને નવા લવાદ પર છોડવાને બદલે તેમાં ફેરફાર કરી શકે કે કેમ, ઉદાહરણ તરીકે રકમ ઘટાડીને કે વ્યાજ બદલીને. 2021 માં બે ન્યાયાધીશોની બેંચે ઠરાવ્યું હતું કે અદાલત ફક્ત રદ કરી શકે કે પાછું મોકલી શકે. 2024 માં પ્રશ્ન મોટી બેંચને સોંપાયો, અને 30/04/2025 ના રોજ પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેંચે Gayatri Balasamy v. ISG Novasoft Technologies Ltd., 2025 INSC 605 માં ચાર વિરુદ્ધ એકની બહુમતીથી તેનો નિર્ણય કર્યો; એક ન્યાયાધીશે અસંમતિનો મત લખ્યો.

2. ચુકાદો

બહુમતીએ સંદર્ભનો જવાબ આપતાં ઠરાવ્યું કે કલમ 34 અને 37 હેઠળ અદાલતને લવાદ એવોર્ડમાં ફેરફાર કરવાની મર્યાદિત સત્તા છે, જેનો ઉપયોગ આ રીતે થઈ શકે:

  1. એવોર્ડ અલગ કરી શકાય તેવો હોય ત્યાં, અમાન્ય ભાગને માન્ય ભાગથી અલગ કરીને;
  2. રેકર્ડના ચહેરા પર ખોટી દેખાતી કારકુની, ગણતરીની કે ટાઇપની ભૂલો સુધારીને;
  3. અમુક સંજોગોમાં એવોર્ડ પછીના વ્યાજમાં ફેરફાર કરીને;
  4. બંધારણના અનુચ્છેદ 142 હેઠળ, જે સુપ્રીમ કોર્ટની સત્તા છે અને તેનો ઉપયોગ ખૂબ કાળજી અને સાવચેતીથી તથા બંધારણીય સત્તાની મર્યાદામાં કરવો જ પડે.

3. અદાલતે નક્કી કરેલી મર્યાદાઓ

4. વ્યવહારમાં તેનો અર્થ

કલમ 34 ની પિટિશનમાં વૈકલ્પિક રીતે માગેલી આંશિક રાહત જણાવવી જોઈએ: દાવાના કોઈ મુદ્દાને અલગ કરવો, દેખીતી ગણતરીની ભૂલનો સુધારો, કે એવોર્ડ પછીના વ્યાજમાં ફેરફાર. એવોર્ડનો બચાવ કરતા પક્ષકારે દર્શાવવું જોઈએ કે કયા ભાગો સ્વતંત્ર રીતે ટકી શકે છે. અદાલત તેમ છતાં પુરાવા અંગે ટ્રિબ્યુનલના મતને બદલે પોતાનો મત મૂકી શકતી નથી.

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

લવાદ એવોર્ડને પડકારવા મારી પાસે કેટલો સમય છે?

તમને સહી કરેલો એવોર્ડ મળ્યાની તારીખથી, અથવા કલમ 33 હેઠળ સુધારા કે અર્થઘટનની વિનંતીનો ટ્રિબ્યુનલે નિકાલ કર્યાની તારીખથી, ત્રણ મહિના (કલમ 34(3)). પૂરતા કારણસર તમે અરજી કરી શક્યા ન હતા, તો અદાલત વધુ ત્રીસ દિવસ આપી શકે છે, પણ તે પછી નહીં, અને તેનાથી વધુ વિલંબ માફ કરી શકાતો નથી. ત્રણ મહિના કેલેન્ડર મહિના તરીકે ગણાય છે, નેવું દિવસ તરીકે નહીં. દાખલ કરતાં પહેલાં સામા પક્ષને અગાઉથી નોટિસ બજાવવી જ પડે, અને અરજી સાથે તેની પુષ્ટિ કરતું સોગંદનામું હોવું જ જોઈએ (કલમ 34(5)).

આર્બિટ્રેટરે અપાવેલી રકમ અદાલત બદલી શકે?

ફક્ત મર્યાદિત રીતે. Gayatri Balasamy v. ISG Novasoft Technologies Ltd., 2025 INSC 605 માં, જેનો નિર્ણય 30/04/2025 ના રોજ થયો, બંધારણીય બેંચે ઠરાવ્યું કે અદાલતો કલમ 34 અને 37 હેઠળ એવોર્ડમાં ફેરફાર કરી શકે છે: અમાન્ય ભાગને માન્ય ભાગથી અલગ કરીને, રેકર્ડ પર દેખીતી કારકુની, ગણતરીની કે ટાઇપની ભૂલો સુધારીને, અને અમુક સંજોગોમાં એવોર્ડ પછીના વ્યાજમાં ફેરફાર કરીને; સુપ્રીમ કોર્ટ ખૂબ કાળજીપૂર્વક અનુચ્છેદ 142 હેઠળ પણ પગલું લઈ શકે છે. અદાલત પુરાવાનું ફરી મૂલ્યાંકન કરીને ગુણદોષ પર પોતાનો આંકડો મૂકી શકતી નથી.

કલમ 34 ની પિટિશન દાખલ કરવાથી એવોર્ડનો અમલ અટકે છે?

ના. કલમ 36(2) હેઠળ, અરજી દાખલ કરવા માત્રથી એવોર્ડ અમલપાત્ર મટી જતો નથી. એવોર્ડ દેવાદારે (award debtor) સ્ટે માટે અલગ અરજી કરવી જ પડે, અને અદાલત નોંધેલાં કારણોસર શરતો સાથે સ્ટે આપી શકે છે. નાણાં ચૂકવવાના એવોર્ડ માટે, અદાલતે નાણાકીય હુકમનામા પર સ્ટે અંગેની દીવાની કાર્યવાહી સંહિતાની જોગવાઈઓ ધ્યાનમાં લેવી જ પડે, તેથી રકમ જમા કરાવવી કે જામીનગીરી આપવી એ સામાન્ય શરત છે. કરારમાં કે એવોર્ડ આપવામાં છેતરપિંડી કે ભ્રષ્ટાચારનો prima facie કેસ દર્શાવાય, તો અદાલતે બિનશરતી સ્ટે આપવો જ પડે.

લવાદ એવોર્ડમાં સ્પષ્ટ ગેરકાયદેસરતા એટલે શું?

તે કલમ 34(2A) હેઠળ દેશી એવોર્ડ રદ કરાવવાનો આધાર છે: એવોર્ડના ચહેરા પર દેખાતી એવી ગેરકાયદેસરતા જે બાબતના મૂળ સુધી જાય. કાયદો લાગુ પાડવામાં થયેલી સામાન્ય ભૂલ કે પુરાવા અંગેનો જુદો મત તેમાં આવતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે કારણો વિનાના એવોર્ડને, પુરાવા વિના કે મહત્ત્વના પુરાવાની અવગણના કરીને આપેલા વિકૃત તારણને, પક્ષકારની જાણ બહાર લેવાયેલા દસ્તાવેજો પર આધારિત તારણને, અને કોઈ વાજબી વ્યક્તિ ન કરે એવા કરારના અર્થઘટનને સ્પષ્ટ રીતે ગેરકાયદેસર ગણ્યાં છે (Ssangyong Engineering and Construction Co. Ltd. v. National Highways Authority of India, [2019] 7 SCR 522).

કલમ 34 ની પિટિશન સાથે નવા પુરાવા દાખલ કરી શકાય?

સામાન્ય રીતે નહીં. 2019 થી કલમ 34(2)(a) અરજદારને આધાર "લવાદ ટ્રિબ્યુનલના રેકર્ડના આધારે" સ્થાપિત કરવાનું કહે છે, અને અદાલત પુરાવાનું ફરી મૂલ્યાંકન કરતી નથી. કલમ 34 ની સુનાવણી મર્યાદિત કાનૂની આધારો સામે એવોર્ડની સમીક્ષા છે, નવી સુનાવણી (trial) નથી. એવોર્ડની ખામી દૂર થઈ શકે તેવી હોય ત્યાં, પક્ષકાર તેના બદલે અદાલતને મામલો મુલતવી રાખવા વિનંતી કરી શકે છે, જેથી ટ્રિબ્યુનલ એવોર્ડ રદ કરાવવાનો આધાર દૂર કરવા પગલાં લઈ શકે (કલમ 34(4)).

એવોર્ડ રદ થયા પછી શું થાય?

એવોર્ડ રદ કરતા આદેશથી વિવાદનો નિર્ણય થતો નથી, સિવાય કે અલગ કર્યા પછી કોઈ માન્ય ભાગ બાકી રહે. પક્ષકારો નવેસરથી લવાદ, અથવા યોગ્ય હોય ત્યાં અદાલતી કાર્યવાહી, શરૂ કરી શકે છે. કલમ 43(4) એ નવી કાર્યવાહી માટે મુદતની ગણતરી કરતી વખતે લવાદની શરૂઆતથી અદાલતના આદેશની તારીખ સુધીનો સમયગાળો બાદ કરે છે, તેથી પહેલા લવાદમાં વર્ષો લાગ્યાં એટલા માત્રથી દાવો ગુમાવાતો નથી. એવોર્ડ રદ કરતા આદેશ સામે પોતે પણ કલમ 37 હેઠળ અપીલ થઈ શકે છે.

કલમ 34 ની પિટિશન પરના અદાલતના નિર્ણય સામે અપીલ થઈ શકે?

હા, એવોર્ડ રદ કરતા કે રદ કરવાનો ઇનકાર કરતા આદેશ સામે કલમ 37(1)(c) હેઠળ એક અપીલ. બીજી અપીલ થઈ શકતી નથી (કલમ 37(3)), પણ અનુચ્છેદ 136 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન (special leave petition) ઉપલબ્ધ રહે છે. અપીલ સાંકડી છે: અપીલ અદાલત તપાસે છે કે કલમ 34 હેઠળની અદાલત પોતાની મર્યાદામાં રહી કે કેમ, અને તે પુરાવાનું ફરી મૂલ્યાંકન કરી શકતી નથી કે બીજો શક્ય મત પસંદ કરી શકતી નથી (Punjab State Civil Supplies Corporation Ltd. v. Sanman Rice Mills, 2024 INSC 742).

કલમ 37 ની અપીલ માટે સમયમર્યાદા કેટલી છે?

કલમ 37 કોઈ સમયમર્યાદા જણાવતી નથી. નિર્દિષ્ટ મૂલ્યના વાણિજ્યિક વિવાદ માટે, વાણિજ્યિક અદાલત અધિનિયમ, 2015 (Commercial Courts Act, 2015) ની કલમ 13(1A) ચુકાદા કે આદેશથી સાઠ દિવસ આપે છે. અન્યથા, મુદત અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) હાઈકોર્ટમાં અપીલ માટે નેવું દિવસ અને બીજી કોઈ અદાલતમાં ત્રીસ દિવસ આપે છે (અનુચ્છેદ 116), અને હાઈકોર્ટની અંદરની અપીલ માટે ત્રીસ દિવસ (અનુચ્છેદ 117). પ્રમાણિત નકલ માટે અરજી કરી હોય, તો તે મેળવવામાં લાગેલો સમય બાદ થાય છે. મોડી અપીલોમાં વિલંબ ફક્ત અપવાદરૂપે માફ થાય છે.

અદાલત એવોર્ડ આર્બિટ્રેટરને પાછો મોકલી શકે?

હા, મર્યાદિત રીતે. કલમ 34(4) હેઠળ, યોગ્ય હોય અને કોઈ પક્ષકાર વિનંતી કરે ત્યાં, અદાલત પડકાર મુલતવી રાખી શકે છે જેથી ટ્રિબ્યુનલ કાર્યવાહી ફરી શરૂ કરી શકે કે એવોર્ડ રદ કરાવવાના આધારો દૂર કરવા બીજું પગલું લઈ શકે. 2025 માં બંધારણીય બેંચે ઠરાવ્યું કે અદાલત નોંધે તો વિનંતી મૌખિક પણ હોઈ શકે, અને કલમ 37 હેઠળની અપીલ અદાલતને પણ આ સત્તા છે. પાછું મોકલવું (remand) દૂર થઈ શકે તેવી ખામીઓ માટે યોગ્ય છે, જેમ કે તર્કમાં રહી ગયેલી ખામીઓ, ગુણદોષ પર નવા નિર્ણય માટે નહીં.

વિદેશમાં સીટ ધરાવતા લવાદમાં થયેલા એવોર્ડને ભારતમાં કલમ 34 હેઠળ પડકારી શકાય?

ના. કલમ 34 સહિત અધિનિયમનો ભાગ I ત્યાં લાગુ પડે છે જ્યાં લવાદનું સ્થળ ભારતમાં હોય (કલમ 2(2)). વિદેશી એવોર્ડને, પડકારવો હોય તો, સીટની અદાલતોમાં પડકારવામાં આવે છે. ભારતમાં, એવોર્ડ ધારક ભાગ II હેઠળ તેનો અમલ કરાવવા અરજી કરે ત્યારે, એવોર્ડ દેવાદાર કલમ 48 માંના મર્યાદિત આધારો પર અમલનો વિરોધ કરી શકે છે, જેમ કે અસમર્થતા, નોટિસનો અભાવ, અધિકારક્ષેત્રની બહાર જવું, લવાદને ન સોંપી શકાય તેવો વિષય, કે જાહેર નીતિ.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.

છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.

16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp