Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

લવાદી કાર્યવાહી, DIAC અને ખર્ચ: દાવાના નિવેદનથી એવોર્ડ સુધી

લવાદ ટ્રિબ્યુનલ રચાઈ જાય પછી, વિવાદનો નિર્ણય એવી કાર્યવાહીમાં થાય છે જેને મોટે ભાગે પક્ષકારો પોતે ઘડે છે, પણ લવાદ અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 (Arbitration and Conciliation Act, 1996) નક્કી કરે તે માળખાની અંદર.

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તે શબ્દો

દાવાનું નિવેદન (Statement of claim)
દાવેદારનો લેખિત કેસ: હકીકતો, વિવાદના મુદ્દા અને માગેલી રાહત, આધાર રાખેલા દસ્તાવેજો સાથે (કલમ 23(1) અને (2)).
પ્રતિદાવો અને સેટ-ઑફ (Counter-claim and set-off)
પ્રતિવાદીનો દાવેદાર સામેનો દાવો, અથવા તે કહે કે બાદ કરવી જોઈએ તેવી રકમ. તે લવાદ કરારમાં આવતો હોય તો એ જ લવાદમાં તેનો નિર્ણય થાય છે (કલમ 23(2A)).
પ્લીડિંગ્સ પૂરાં થવાં (Completion of pleadings)
દાવા અને બચાવનાં નિવેદનો પૂરાં થાય તે તારીખ. એવોર્ડ માટેના બાર મહિના આ તારીખથી ગણાય છે (કલમ 23(4) અને 29A(1)).
મેન્ડેટ (Mandate)
વિવાદનો નિર્ણય કરવાની આર્બિટ્રેટરની સત્તા. તે અંતિમ એવોર્ડથી, સમાપ્તિના આદેશથી, અથવા અદાલત ન લંબાવે તો એવોર્ડ માટેનો સમય પૂરો થવાથી સમાપ્ત થાય છે.
ફાસ્ટ ટ્રૅક કાર્યપદ્ધતિ (Fast track procedure)
લેખિત કાર્યપદ્ધતિ, સામાન્ય રીતે મૌખિક સુનાવણી વિના, જેમાં ટ્રિબ્યુનલ સંદર્ભ હાથ પર લે ત્યારથી છ મહિનામાં એવોર્ડ આપવો જ પડે (કલમ 29B).
ઇમરજન્સી આર્બિટ્રેટર (Emergency arbitrator)
ટ્રિબ્યુનલની રચના પહેલાં તાકીદની વચગાળાની રાહત આપવા સંસ્થાના નિયમો હેઠળ નિમાયેલા આર્બિટ્રેટર (નિયમ 14, DIAC નિયમો, 2023).
ખર્ચ (Costs)
આર્બિટ્રેટરો, અદાલતો અને સાક્ષીઓની વાજબી ફી અને ખર્ચ, કાનૂની ફી અને ખર્ચ, સંસ્થાની વહીવટી ફી, અને કાર્યવાહી તથા એવોર્ડના અન્ય ખર્ચ (કલમ 31A(1) નું સ્પષ્ટીકરણ).
Pendente lite (કાર્યવાહી દરમિયાનનું) અને એવોર્ડ પછીનું વ્યાજ
એવોર્ડ પહેલાંના સમયગાળાનું વ્યાજ, જે પક્ષકારોએ અન્યથા નક્કી ન કર્યું હોય તો ટ્રિબ્યુનલ વાજબી દરે સામેલ કરી શકે છે (કલમ 31(7)(a)), અને એવોર્ડથી ચુકવણી સુધીનું વ્યાજ (કલમ 31(7)(b)).

વિગતવાર

આ પાનું ટ્રિબ્યુનલની રચનાથી એવોર્ડ સુધી લવાદને ક્રમવાર અનુસરે છે. અગાઉનાં પગલાં લવાદની શરૂઆત અંગેના પાના પર છે, તાકીદની રાહત વચગાળાનાં પગલાં અંગેના પાના પર, અને એવોર્ડ પછી શું થાય છે તે પડકારો અને અપીલો અંગેના પાના પર. પક્ષકારો કાર્યપદ્ધતિ, સ્થળ અને ભાષા અંગે સંમત થવા સ્વતંત્ર છે; સંમતિ ન થાય તો ટ્રિબ્યુનલ નક્કી કરે છે (કલમ 19, 20 અને 22). સંસ્થાકીય લવાદમાં મોટા ભાગની કાર્યપદ્ધતિ સંસ્થાના નિયમો પૂરી પાડે છે.

દાવા, પ્રતિદાવા અને પુરાવા

1. દાવાનું નિવેદન અને બચાવ

સંમત થયેલા કે ટ્રિબ્યુનલે નક્કી કરેલા સમયમાં, દાવેદાર હકીકતો, વિવાદના મુદ્દા અને માગેલી રાહત જણાવે છે, અને પ્રતિવાદી પોતાનો બચાવ જણાવે છે, દરેક પોતે આધાર રાખે તે દસ્તાવેજો સાથે (કલમ 23(1) અને (2)). 2015 થી પ્રતિવાદી પ્રતિદાવો રજૂ કરી શકે છે કે સેટ-ઑફનો દાવો કરી શકે છે, જે લવાદ કરારમાં આવતો હોય તો એ જ લવાદમાં તેનો નિર્ણય થાય છે (કલમ 23(2A)). વિલંબને કારણે ટ્રિબ્યુનલને સુધારો અયોગ્ય ન લાગે ત્યાં સુધી કોઈ પણ પક્ષકાર પોતાના કેસમાં સુધારો કરી શકે છે (કલમ 23(3)).

2. પ્લીડિંગ્સ માટેનો છ મહિનાનો સમયગાળો

આર્બિટ્રેટરને, કે બધા આર્બિટ્રેટરોને, તેમની નિમણૂકની લેખિત નોટિસ મળી તે તારીખથી છ મહિનામાં દાવા અને બચાવનાં નિવેદનો પૂરાં કરવાં જ પડે (કલમ 23(4), 2019 માં ઉમેરાઈ). પૂરાં થયાની તારીખ મહત્ત્વની છે કારણ કે તેનાથી કલમ 29A હેઠળ એવોર્ડ માટેનો બાર મહિનાનો સમયગાળો શરૂ થાય છે.

3. પક્ષકાર ભાગ ન લે ત્યારે

પક્ષકારોએ અન્યથા નક્કી ન કર્યું હોય, અને પૂરતું કારણ દર્શાવાયું ન હોય ત્યાં (કલમ 25):

તેથી ગેરહાજર રહેનાર પ્રતિવાદી લવાદને અટકાવી શકતો નથી. પછી થતા એવોર્ડ રદ ન થાય ત્યાં સુધી તેનો અમલ હુકમનામાની જેમ થઈ શકે છે.

4. સુનાવણીઓ અને પુરાવા

મૌખિક સુનાવણી કરવી કે દસ્તાવેજો પરથી આગળ વધવું તે ટ્રિબ્યુનલ નક્કી કરે છે, પણ પક્ષકારોએ અન્યથા નક્કી ન કર્યું હોય અને કોઈ પક્ષકાર માગે, તો યોગ્ય તબક્કે મૌખિક સુનાવણી કરવી જ પડે (કલમ 24(1)). શક્ય હોય ત્યાં સુધી સુનાવણીઓ રોજેરોજ થવાની રહે છે, અને પૂરતા કારણ વિના મુલતવી માગનાર પક્ષકારને ખર્ચ ભરવા કહી શકાય છે. એક પક્ષકાર ટ્રિબ્યુનલને જે કંઈ આપે, અને ટ્રિબ્યુનલ જેના પર આધાર રાખી શકે તે કોઈ પણ નિષ્ણાતનો અહેવાલ કે દસ્તાવેજ, સામા પક્ષને પહોંચાડવો જ પડે (કલમ 24(3)).

દીવાની દાવાના સાબિતીના ઔપચારિક નિયમો ટ્રિબ્યુનલને બંધનકર્તા નથી, પણ તેણે બંને પક્ષકારોએ જોયેલા પુરાવા પરથી જ નિર્ણય કરવો પડે. તે પોતાના નિષ્ણાતની નિમણૂક કરી શકે છે, જેમને પછી સુનાવણીમાં પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે (કલમ 26). કોઈ સાક્ષી કે દસ્તાવેજ ફરજિયાત રીતે લાવવો પડે ત્યાં, ટ્રિબ્યુનલ, કે તેની મંજૂરીથી પક્ષકાર, પુરાવા લેવામાં સહાય માટે અદાલતમાં અરજી કરી શકે છે (કલમ 27).

5. વચગાળાના એવોર્ડ, સમાધાન અને ગોપનીયતા

જે બાબત પર ટ્રિબ્યુનલ અંતિમ એવોર્ડ આપી શકે, તે કોઈ પણ બાબત પર તે વચગાળાનો એવોર્ડ આપી શકે છે (કલમ 31(6)). સમાધાનને સંમત શરતો પરના એવોર્ડ તરીકે નોંધી શકાય છે, જેનો દરજ્જો બીજા કોઈ પણ એવોર્ડ જેવો જ છે (કલમ 30). કાર્યવાહી ગોપનીય છે, સિવાય કે એવોર્ડ, જ્યાં તેના અમલીકરણ કે અમલ માટે જાહેરાત જરૂરી હોય (કલમ 42A).

6. સામાન્ય ભૂલો

એવોર્ડ માટેની સમયમર્યાદા (કલમ 29A)

1. બાર મહિના, અને સંમતિથી છ વધુ

કલમ 29A 2015 માં ઉમેરાઈ અને 2019 માં નવેસરથી ઘડાઈ. આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદ સિવાયની બાબતોમાં, કલમ 23(4) હેઠળ પ્લીડિંગ્સ પૂરાં થયાની તારીખથી બાર મહિનામાં એવોર્ડ આપવો જ પડે (કલમ 29A(1)). આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદમાં એવોર્ડ શક્ય તેટલી ઝડપથી આપવાનો રહે છે, પ્લીડિંગ્સ પૂરાં થયાથી બાર મહિનામાં પૂરું કરવાના પ્રયાસ સાથે (કલમ 29A(1) નું પરંતુક). પક્ષકારો સંમતિથી સમયગાળો છ મહિના સુધી લંબાવી શકે છે (કલમ 29A(3)). ટ્રિબ્યુનલ સંદર્ભ હાથ પર લે ત્યારથી છ મહિનામાં એવોર્ડ આપવામાં આવે, તો પક્ષકારો સંમત થાય તેટલી વધારાની ફી મેળવવાનો ટ્રિબ્યુનલને હક છે (કલમ 29A(2)).

2. સમય પૂરો થાય ત્યારે શું થાય

સમયગાળામાં, કે લંબાવાયેલા સમયગાળામાં, એવોર્ડ ન અપાય, તો અદાલતે સમયગાળો, તે પૂરો થાય તે પહેલાં કે પછી, લંબાવ્યો ન હોય ત્યાં સુધી આર્બિટ્રેટરોનું મેન્ડેટ સમાપ્ત થાય છે (કલમ 29A(4)). મુદતવધારાની અરજી પડતર હોય ત્યાં સુધી, અરજીનો નિર્ણય થાય ત્યાં સુધી મેન્ડેટ ચાલુ રહે છે (કલમ 29A(4) નું બીજું પરંતુક).

સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે કલમ 29A(5) સાથે વાંચેલી કલમ 29A(4) હેઠળ મુદતવધારાની અરજી બાર મહિનાનો કે લંબાવાયેલો અઢાર મહિનાનો સમયગાળો પૂરો થઈ ગયા પછી પણ ચાલી શકે છે, અને આ કલમ હેઠળની સમાપ્તિ નિરપેક્ષ નથી; મુદતવધારો ફક્ત પૂરતા કારણસર અને શરતો સાથે અપાય છે, યાંત્રિક રીતે નહીં (Rohan Builders (India) Pvt. Ltd. v. Berger Paints India Ltd., 2024 INSC 686, નિર્ણય 12/09/2024).

3. મુદતવધારાની અરજી પર અદાલતની સત્તાઓ

4. ફાસ્ટ ટ્રૅક લવાદ

પક્ષકારો ટ્રિબ્યુનલની નિમણૂક પહેલાં કે ત્યારે, લેખિતમાં, ફાસ્ટ ટ્રૅક કાર્યપદ્ધતિ માટે સંમત થઈ શકે છે: વિવાદનો નિર્ણય લેખિત પ્લીડિંગ્સ, દસ્તાવેજો અને રજૂઆતો પરથી થાય છે, મૌખિક સુનાવણી ફક્ત ત્યારે જ જ્યારે બધા પક્ષકારો માગે કે ટ્રિબ્યુનલ તેને જરૂરી ગણે, અને એવોર્ડ ટ્રિબ્યુનલ સંદર્ભ હાથ પર લે ત્યારથી છ મહિનામાં આપવાનો રહે છે, જે પછી કલમ 29A(3) થી (9) લાગુ પડે છે (કલમ 29B).

જમ્મુ અને કાશ્મીર તથા લદ્દાખમાં, 2020 ના અનુકૂલન આદેશો (adaptation orders) અગાઉનો નિયમ જાળવી રાખે છે કે બાર મહિના ટ્રિબ્યુનલ સંદર્ભ હાથ પર લે ત્યારથી ગણાય છે. ગણતરીનું ઉદાહરણ Office ના લવાદ અધિનિયમ માટેના મુદતના પાના પર છે.

DIAC ખાતે સંસ્થાકીય લવાદ

1. DIAC શું છે

દિલ્હી ઇન્ટરનેશનલ આર્બિટ્રેશન સેન્ટર, જે અગાઉ દિલ્હી હાઈકોર્ટ આર્બિટ્રેશન સેન્ટર (Delhi High Court Arbitration Centre) હતું, દિલ્હી હાઈકોર્ટે સ્થાપ્યું છે અને તે શેરશાહ રોડ, નવી દિલ્હી ખાતેના હાઈકોર્ટ પરિસરમાં કાર્યરત છે. તેના પર એક આર્બિટ્રેશન કમિટી દેખરેખ રાખે છે, અને તેનો રોજબરોજનો વહીવટ એક કોઓર્ડિનેટર અને એડિશનલ કોઓર્ડિનેટરો ચલાવે છે. તે પોતાના અલગ અધિનિયમથી રચાયું નથી: તેના નિયમો દિલ્હી હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની મંજૂરીથી અમલમાં આવે છે (નિયમ 1.4, DIAC (લવાદી કાર્યવાહી) નિયમો, 2023). તેને ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ આર્બિટ્રેશન સેન્ટર (India International Arbitration Centre) સાથે ગૂંચવવું ન જોઈએ, જે સંસદના અધિનિયમથી સ્થપાયેલું અલગ કેન્દ્ર છે.

નિયમોના ત્રણ સમૂહ લાગુ પડે છે: DIAC (લવાદી કાર્યવાહી) નિયમો, 2023 (DIAC (Arbitration Proceedings) Rules, 2023), કેન્દ્રે એપ્રિલ 2026 માં પ્રકાશિત કરેલા એકીકૃત લખાણમાં; DIAC (આંતરિક વ્યવસ્થાપન) નિયમો, 2012 (DIAC (Internal Management) Rules, 2012); અને DIAC (વહીવટી ખર્ચ અને આર્બિટ્રેટરોની ફી) નિયમો, 2018 (DIAC (Administrative Cost and Arbitrators' Fees) Rules, 2018). પક્ષકારોએ વિવાદો DIAC ને સોંપવા સંમતિ આપી હોય, અદાલત તેમના હેઠળ લવાદનો નિર્દેશ કરે, અથવા કાયદા અનુસાર DIAC ને સંદર્ભ મોકલાય, ત્યાં તે લાગુ પડે છે, અને કોઈ વિરોધાભાસી નિયમ પર અધિનિયમ અગ્રતા ધરાવે છે (નિયમ 1.2 અને 1.3).

2. વિનંતી અને જવાબ

પક્ષકાર DIAC સમક્ષ લવાદ માટેની લેખિત વિનંતી દાખલ કરીને શરૂઆત કરે છે, અદાલતે વિવાદ ત્યાં મોકલ્યો હોય ત્યારે પણ (નિયમ 4.1). તેમાં લવાદની શરત અને કરાર હોય છે; શરતમાં DIAC નું નામ ન હોય ત્યાં, ત્યાં લવાદ કરવા સંમતિ દર્શાવતું બંને પક્ષકારોએ સહી કરેલું મેમોરેન્ડમ; દાવાઓનું ટૂંકું નિવેદન; એકમાત્ર આર્બિટ્રેટર માટે DIAC પેનલમાંથી પાંચ નામ, અથવા ત્રણ આર્બિટ્રેટર માટે પક્ષકારના નિયુક્ત આર્બિટ્રેટર, જે અધિનિયમની કલમ 12(5) હેઠળ અયોગ્ય ન હોવા જોઈએ; અને બજવણીનો તથા વહીવટી ચાર્જ ભર્યાનો પુરાવો. અધૂરી વિનંતી માન્ય ગણાતી નથી (નિયમ 4.2). જવાબ મળ્યાથી ત્રીસ દિવસમાં આપવાનો રહે છે, નહીં તો સામા પક્ષે નિયમો હેઠળ લવાદ માટે સંમતિ આપી છે એમ માની લેવામાં આવે છે (નિયમ 5.1).

3. ટ્રિબ્યુનલ

પક્ષકારો ત્રણ આર્બિટ્રેટર માટે સંમત ન થયા હોય તો, એક આર્બિટ્રેટર હોય છે (નિયમ 8.1 અને 8.2). એકમાત્ર આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક બંને યાદીમાં સામાન્ય હોય તેવા નામમાંથી, અથવા તેમ ન થાય તો, ચેરપર્સન કે સબ-કમિટી દ્વારા થાય છે; ત્રણ માટે, પક્ષકારોએ નીમેલા આર્બિટ્રેટરો 21 દિવસમાં અધ્યક્ષ આર્બિટ્રેટર પસંદ કરે છે, નહીં તો ચેરપર્સન કે સબ-કમિટી વધુ 21 દિવસમાં નિમણૂક કરે છે (નિયમ 8.3 થી 8.6). આર્બિટ્રેટર સામેનો પડકાર નિમણૂકથી કે આધારોની જાણ થયાથી 14 દિવસમાં DIAC ને કરવાનો રહે છે અને તેનો નિર્ણય 60 દિવસમાં થાય છે, અને તે પડતર હોય ત્યાં સુધી એવોર્ડ માટેનો સમય લંબાયેલો ગણાય છે (નિયમ 10).

4. ઇમરજન્સી લવાદ અને ફાસ્ટ ટ્રૅક

ઇમરજન્સી આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક અરજીથી બે દિવસમાં, કામકાજ વિનાના દિવસો બાદ કરીને, થાય છે, તેમણે બંને પક્ષોને સાંભળવા જ પડે અને ચૌદ દિવસમાં પ્રક્રિયા પૂરી કરવી જ પડે; ટ્રિબ્યુનલ તેમાં ફેરફાર ન કરે કે રદ ન કરે ત્યાં સુધી આદેશ નેવું દિવસ અમલમાં રહે છે, અને ટ્રિબ્યુનલ તેને લંબાવી શકે છે (નિયમ 14). ફાસ્ટ ટ્રૅક કાર્યપદ્ધતિમાં પક્ષકારો મૌખિક પુરાવો જતો કરવાની લેખિત બાંહેધરી આપે છે, અને ટ્રિબ્યુનલ સંદર્ભ હાથ પર લે ત્યારથી છ મહિનામાં એવોર્ડ આપવાનો રહે છે (નિયમ 12 અને 13).

5. પ્લીડિંગ્સ, સુનાવણીઓ અને એવોર્ડ

ટ્રિબ્યુનલ પહેલી કાર્યપદ્ધતિ બેઠકમાં પ્લીડિંગ્સનું સમયપત્રક નક્કી કરે છે, અને તે ચૂકનાર પક્ષકારનો દાવો સમાપ્ત થઈ શકે છે કે તેનો બચાવ કે પ્રતિદાવો બંધ થઈ શકે છે (નિયમ 16, 17 અને 21.2). પક્ષકારો સ્પષ્ટપણે અન્યથા સંમત ન થાય ત્યાં સુધી ભાષા અંગ્રેજી છે અને સીટ નવી દિલ્હી છે (નિયમ 22.1 અને 23.1). સુનાવણીઓ રૂબરૂ કે વીડિયો કૉન્ફરન્સથી થઈ શકે છે (નિયમ 26.1). એવોર્ડ પ્લીડિંગ્સ પૂરાં થયાથી અઢાર મહિનામાં આપવાનો રહે છે, જેમાં કલમ 29A(3) હેઠળ સંમતિથી મળતો છ મહિનાનો મુદતવધારો સામેલ છે, અથવા અદાલત લંબાવે તેટલા સમયગાળામાં; તેના ઓછામાં ઓછા 45 દિવસ પહેલાં, ટ્રિબ્યુનલ પોતાનો મુસદ્દા એવોર્ડ એક સમિતિને ચકાસણી માટે સોંપે છે, જે ગુણદોષ પરના નિર્ણયમાં દખલ કર્યા વિના ફેરફાર સૂચવી શકે છે (નિયમ 31.1).

ખર્ચ (Costs)

1. કલમ 31A હેઠળની વ્યવસ્થા

લવાદનો ખર્ચ ટ્રિબ્યુનલ કલમ 31A અનુસાર નક્કી કરે છે (કલમ 31(8)). લવાદમાં, કે અધિનિયમ હેઠળની અદાલતી કાર્યવાહીમાં, દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા છતાં, એક પક્ષકારે બીજાને ખર્ચ ચૂકવવાનો છે કે કેમ, કેટલો, અને ક્યારે ચૂકવવાનો છે, તે નક્કી કરવાની વિવેકાધીન સત્તા ટ્રિબ્યુનલ કે અદાલતને છે (કલમ 31A(1)). તે ખર્ચ અપાવવાનું નક્કી કરે, તો સામાન્ય નિયમ એ છે કે નિષ્ફળ પક્ષકાર સફળ પક્ષકારનો ખર્ચ ચૂકવે, પણ લેખિતમાં નોંધેલાં કારણોસર જુદો આદેશ કરી શકાય છે (કલમ 31A(2)).

ટ્રિબ્યુનલ કે અદાલત બધા સંજોગો ધ્યાનમાં લે છે, જેમાં પક્ષકારોનું વર્તન, આંશિક સફળતા, વિલંબ કરાવનાર વ્યર્થ પ્રતિદાવો, અને સામા પક્ષે નકારેલી સમાધાનની વાજબી ઓફરનો સમાવેશ થાય છે (કલમ 31A(3)). તે પક્ષકારના ખર્ચનો અમુક હિસ્સો કે નિર્દિષ્ટ રકમ, ચોક્કસ પગલાંનો ખર્ચ, કાર્યવાહી પહેલાંનો ખર્ચ અને ખર્ચ પર વ્યાજ અપાવી શકે છે (કલમ 31A(4)). કોઈ પણ સંજોગમાં એક પક્ષકાર બધો કે અમુક ખર્ચ ચૂકવશે એવો કરાર ત્યારે જ માન્ય છે જ્યારે તે વિવાદ ઊભો થયા પછી કરાયો હોય (કલમ 31A(5)), તેથી મૂળ કરારમાંની આવી શરત એ મુદ્દે બંધનકર્તા નથી.

2. ડિપોઝિટ અને આર્બિટ્રેટરોની ફી

ટ્રિબ્યુનલ દાવા અને પ્રતિદાવા માટે અલગ અલગ ડિપોઝિટ નક્કી કરી શકે છે, જે સરખા હિસ્સે ભરવાની હોય છે; કોઈ પણ પક્ષ પોતાનો હિસ્સો ન ભરે, તો ટ્રિબ્યુનલ એ દાવા પરની કાર્યવાહી સ્થગિત કે સમાપ્ત કરી શકે છે (કલમ 38). DIAC માં કેન્દ્ર પોતાના ફીના નિયમો હેઠળ ડિપોઝિટ નક્કી કરે છે, અને ડિપોઝિટ બાકી થયાથી ત્રીસ દિવસમાં ન ભરાય તો દાવો કે પ્રતિદાવો સમાપ્ત થઈ શકે છે, જે અન્ય કાર્યવાહીમાં તેને ફરીથી ઉઠાવવાના હકને બાધ કર્યા વિના હોય છે (નિયમ 33.1 અને 33.5). ad hoc લવાદોમાં હાઈકોર્ટ ચોથી અનુસૂચિને ધ્યાનમાં રાખીને આર્બિટ્રેટરોની ફી માટે નિયમો ઘડી શકે છે, સિવાય કે આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદમાં અને જ્યાં સંસ્થાના નિયમો ફીને લાગુ પડતા હોય (કલમ 11(14)). ન ચૂકવાયેલા ખર્ચ માટે ટ્રિબ્યુનલનો એવોર્ડ પર પૂર્વાધિકાર (lien) છે, જે અદાલતમાં રકમ જમા થાય ત્યારે એવોર્ડ સોંપવાનો આદેશ કરવાની અદાલતની સત્તાને અધીન છે (કલમ 39).

3. વ્યાજ

પક્ષકારોએ અન્યથા નક્કી ન કર્યું હોય તો, ટ્રિબ્યુનલ દાવાનું કારણ ઊભું થયાની તારીખથી એવોર્ડની તારીખ સુધી વાજબી દરે વ્યાજ અપાવી શકે છે (કલમ 31(7)(a)). એવોર્ડ અન્યથા નિર્દેશ ન કરે તો, એવોર્ડ કરાયેલી રકમ પર એવોર્ડથી ચુકવણી સુધી, વ્યાજ અધિનિયમ, 1978 (Interest Act, 1978) માં વ્યાખ્યાયિત પ્રવર્તમાન વ્યાજદર કરતાં બે ટકા વધુ વ્યાજ લાગે છે (કલમ 31(7)(b)). બંધારણીય બેંચે ઠરાવ્યું છે કે પડકાર સાંભળતી અદાલત અમુક સંજોગોમાં એવોર્ડ પછીના વ્યાજમાં ફેરફાર કરી શકે છે (Gayatri Balasamy v. ISG Novasoft Technologies Ltd., 2025 INSC 605; જુઓ એવોર્ડ સામેના પડકારો). LBLO પહેલી કાર્યપદ્ધતિ બેઠકથી ખર્ચની ચાલુ નોંધ રાખે છે, જેથી એવોર્ડ થાય ત્યારે કલમ 31A હેઠળના દાવાને ટેકો આપી શકાય.

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

ભારતમાં લવાદમાં કેટલો સમય લાગે છે?

અધિનિયમ ચોક્કસ અવધિને બદલે બાહ્ય મર્યાદાઓ નક્કી કરે છે. આર્બિટ્રેટરોને તેમની નિમણૂકની નોટિસ મળ્યાના છ મહિનામાં પ્લીડિંગ્સ (pleadings) પૂરાં કરવાનાં રહે છે (કલમ 23(4)), અને દેશી લવાદમાં એવોર્ડ પ્લીડિંગ્સ પૂરાં થયાથી બાર મહિનામાં આપવાનો રહે છે, જે બંને પક્ષકારોની સંમતિથી છ મહિના લંબાવી શકાય છે (કલમ 29A). તે પછી ફક્ત અદાલત જ પૂરતા કારણસર સમય લંબાવી શકે છે. ફાસ્ટ ટ્રૅક લવાદમાં ટ્રિબ્યુનલ સંદર્ભ (reference) હાથ પર લે ત્યારથી છ મહિનામાં એવોર્ડ આપવો જ પડે (કલમ 29B). DIAC નિયમો હેઠળ, અદાલત સમય ન લંબાવે ત્યાં સુધી, સંમતિથી મળતી મુદતવધારા સહિત, એવોર્ડ પ્લીડિંગ્સ પૂરાં થયાથી અઢાર મહિનામાં આપવાનો રહે છે.

આર્બિટ્રેટર બાર મહિનામાં એવોર્ડ ન આપે તો શું થાય?

બાર મહિના, અને પક્ષકારોએ સંમતિથી આપેલો છ મહિનાનો કોઈ મુદતવધારો, એવોર્ડ વિના પસાર થઈ જાય, તો અદાલત મુદત ન લંબાવે ત્યાં સુધી આર્બિટ્રેટરનું મેન્ડેટ (mandate) સમાપ્ત થાય છે (કલમ 29A(4)). કોઈ પણ પક્ષકાર મુદતવધારા માટે અદાલતમાં અરજી કરી શકે છે. અદાલત તે ફક્ત પૂરતા કારણસર અને શરતો સાથે આપે છે; ટ્રિબ્યુનલને કારણે થયેલા વિલંબના દરેક મહિના માટે તે આર્બિટ્રેટરની ફી પાંચ ટકા સુધી ઘટાડી શકે છે, આર્બિટ્રેટરને બદલી શકે છે, અને ખર્ચ લાદી શકે છે. અરજી પડતર હોય ત્યાં સુધી મેન્ડેટ ચાલુ રહે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે મુદત પૂરી થઈ ગયા પછી પણ અરજી કરી શકાય છે.

એવોર્ડ માટેનો સમય પૂરો થઈ ગયા પછી તે લંબાવી શકાય?

હા. કલમ 29A(4) અદાલતને નક્કી કરેલો સમય "પૂરો થાય તે પહેલાં કે પછી" મુદત લંબાવવાની છૂટ આપે છે. Rohan Builders (India) Pvt. Ltd. v. Berger Paints India Ltd., 2024 INSC 686 માં, જેનો નિર્ણય 12/09/2024 ના રોજ થયો, સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે કલમ 29A(5) સાથે વાંચેલી કલમ 29A(4) હેઠળ મુદતવધારાની અરજી બાર મહિના, કે છ મહિનાનો વધારાનો સમયગાળો, પૂરો થઈ ગયા પછી પણ ચાલી શકે છે. તેમ છતાં અદાલત પૂરતું કારણ છે કે કેમ તે તપાસશે અને શરતો લાદી શકે છે, તેથી પક્ષકારે સમયમર્યાદાને હળવાશથી ન લેવી જોઈએ.

લવાદમાં પ્રતિવાદી પ્રતિદાવો દાખલ કરી શકે?

હા. 2015 ના સુધારાથી કલમ 23(2A) પ્રતિવાદીને પ્રતિદાવો રજૂ કરવાની કે સેટ-ઑફ (set-off) નો દાવો કરવાની છૂટ આપે છે, જે લવાદ કરારના વ્યાપમાં આવતો હોય તો ટ્રિબ્યુનલે તેનો નિર્ણય કરવો જ પડે. DIAC નિયમો હેઠળ પ્રતિદાવો બચાવના નિવેદન સાથે, પહેલી કાર્યપદ્ધતિ બેઠકમાં ટ્રિબ્યુનલ નક્કી કરે તે સમયમાં, દાખલ થાય છે, અને તેના માટે ખર્ચ પેટે અલગ ડિપોઝિટ નક્કી થઈ શકે છે. લવાદ કરારની બહારના પ્રતિદાવાનો નિર્ણય એ લવાદમાં થઈ શકતો નથી.

આર્બિટ્રેટર દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા અને પુરાવાના કાયદાથી બંધાયેલા છે?

ના. કલમ 19(1) કહે છે કે લવાદ ટ્રિબ્યુનલ દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) કે પુરાવાના કાયદાથી બંધાયેલું નથી, અને કલમ 19(4) ટ્રિબ્યુનલને પુરાવાની ગ્રાહ્યતા, પ્રસ્તુતતા, મહત્ત્વ અને વજન નક્કી કરવા દે છે. તેમ છતાં ટ્રિબ્યુનલે પક્ષકારો સાથે સમાન વર્તન કરવું જ પડે અને દરેકને પોતાનો કેસ રજૂ કરવાની પૂરી તક આપવી જ પડે (કલમ 18), અને જેના પર તે આધાર રાખે તે દરેક દસ્તાવેજ કે નિષ્ણાતનો અહેવાલ બંને પક્ષકારોને આપવો જ પડે (કલમ 24(3)). પક્ષકારે ક્યારેય ન જોઈ હોય તેવી સામગ્રી પર આધારિત એવોર્ડને પડકારી શકાય છે.

સામો પક્ષ લવાદમાં ભાગ ન લે તો શું થાય?

લવાદ ચાલુ રહે છે. પ્રતિવાદી પૂરતા કારણ વિના પોતાનો બચાવ દાખલ ન કરે, તો ટ્રિબ્યુનલ કાર્યવાહી ચાલુ રાખે છે; આ નિષ્ફળતાને કબૂલાત ગણવામાં આવતી નથી, પણ ટ્રિબ્યુનલ બચાવ દાખલ કરવાનો હક જપ્ત થયેલો ગણી શકે છે (કલમ 25(b)). પક્ષકાર સુનાવણીમાં હાજર ન રહે કે દસ્તાવેજો રજૂ ન કરે, તો ટ્રિબ્યુનલ પોતાની સમક્ષના પુરાવા પરથી એવોર્ડ આપી શકે છે (કલમ 25(c)). દાવેદારે તેમ છતાં પોતાનો દાવો સાબિત કરવો પડે છે, અને દરેક નોટિસની બજવણી થઈ હતી તેનો પુરાવો સાચવવો જોઈએ.

DIAC શું છે અને ત્યાં લવાદ કેવી રીતે શરૂ થાય છે?

દિલ્હી ઇન્ટરનેશનલ આર્બિટ્રેશન સેન્ટર (Delhi International Arbitration Centre) એ દિલ્હી હાઈકોર્ટે હાઈકોર્ટ પરિસરમાં સ્થાપેલું લવાદ કેન્દ્ર છે. ત્યાં લવાદ તેના 2023 ના નિયમોના નિયમ 4 હેઠળ DIAC સમક્ષ લવાદ માટેની લેખિત વિનંતી દાખલ કરવાથી શરૂ થાય છે, જેની સાથે લવાદની શરત, કરાર, દાવાઓનું નિવેદન, DIAC પેનલમાંથી સૂચવેલા આર્બિટ્રેટરો, સામા પક્ષને બજવણીનો પુરાવો અને વહીવટી ચાર્જ ભર્યાનો પુરાવો હોય છે. કરારમાં DIAC નું નામ ન હોય, તો બંને પક્ષકારોએ ત્યાં લવાદ કરવા સંમતિ દર્શાવતા મેમોરેન્ડમ પર સહી કરવી જ પડે. સામા પક્ષને જવાબ આપવા ત્રીસ દિવસ મળે છે.

DIAC લવાદની સીટ હંમેશાં નવી દિલ્હી જ હોય?

હંમેશાં નહીં, પણ ડિફૉલ્ટ એ જ છે. DIAC (લવાદી કાર્યવાહી) નિયમો, 2023 (DIAC (Arbitration Proceedings) Rules, 2023) નો નિયમ 23.1 જોગવાઈ કરે છે કે પક્ષકારો સ્પષ્ટપણે અન્યથા સંમત ન થાય ત્યાં સુધી સીટ નવી દિલ્હી છે. પક્ષકારો સાથે પરામર્શ કરીને ટ્રિબ્યુનલ યોગ્ય ગણે તે કોઈ પણ વેન્યુ પર કે વીડિયો કૉન્ફરન્સથી, સીટ બદલ્યા વિના, સુનાવણીઓ અને બેઠકો થઈ શકે છે. સીટ મહત્ત્વની છે કારણ કે એવોર્ડ સામેના પડકાર જેવી અરજીઓ કઈ અદાલત સાંભળશે તે તે નક્કી કરે છે.

લવાદનો ખર્ચ કોણ ભોગવે છે?

ટ્રિબ્યુનલ નક્કી કરે છે. કલમ 31A હેઠળ, તે ખર્ચ અપાવે તો સામાન્ય નિયમ એ છે કે નિષ્ફળ પક્ષકાર સફળ પક્ષકારનો ખર્ચ ચૂકવે, પણ પક્ષકારોનું વર્તન, આંશિક સફળતા, વ્યર્થ પ્રતિદાવા અને નકારાયેલી સમાધાનની ઓફરો જોઈને, નોંધેલાં કારણોસર, તે જુદો આદેશ કરી શકે છે. ખર્ચમાં આર્બિટ્રેટરોની ફી અને ખર્ચ, કાનૂની ફી, સંસ્થાના ચાર્જ અને અન્ય ખર્ચ આવે છે. કોઈ પણ સંજોગમાં એક પક્ષકાર જ બધો ખર્ચ ભોગવશે એવી કરારની શરત ત્યારે જ માન્ય છે જ્યારે તે વિવાદ ઊભો થયા પછી નક્કી થઈ હોય (કલમ 31A(5)).

ફી ન ચૂકવાય ત્યાં સુધી આર્બિટ્રેટર એવોર્ડ આપવાનો ઇનકાર કરી શકે?

લવાદના ન ચૂકવાયેલા ખર્ચ માટે ટ્રિબ્યુનલનો એવોર્ડ પર પૂર્વાધિકાર (lien) છે (કલમ 39(1)). ચુકવણી સિવાય તે એવોર્ડ સોંપવાનો ઇનકાર કરે, તો પક્ષકાર અદાલતમાં અરજી કરી શકે છે, જે પક્ષકાર માગેલી રકમ અદાલતમાં જમા કરાવે ત્યારે ટ્રિબ્યુનલને એવોર્ડ સોંપવાનો આદેશ કરી શકે છે, અને પછી ટ્રિબ્યુનલને વાજબી રીતે કેટલું મળવું જોઈએ તે નક્કી કરીને બાકીની રકમ પરત કરાવે છે (કલમ 39(2)). એ પક્ષકાર અને ટ્રિબ્યુનલ વચ્ચેના લેખિત કરારથી ફી નક્કી થઈ હોય ત્યાં આ અરજી ઉપલબ્ધ નથી (કલમ 39(3)).

લવાદી કાર્યવાહી ગોપનીય હોય છે?

હા. 2019 માં ઉમેરાયેલી કલમ 42A આર્બિટ્રેટર, લવાદ સંસ્થા અને પક્ષકારોને બધી લવાદી કાર્યવાહી ગોપનીય રાખવાની ફરજ પાડે છે, સિવાય કે એવોર્ડ, જ્યાં તેના અમલીકરણ કે અમલ માટે તેની જાહેરાત જરૂરી હોય. DIAC નિયમો ઉમેરે છે કે પક્ષકારો, કેન્દ્ર અને ટ્રિબ્યુનલે કાર્યવાહીને લગતી બધી બાબતો ગોપનીય ગણવી જ પડે, જેમાં એવોર્ડનો અમલ કરાવવા કે તેને પડકારવા માટેની અદાલતી કાર્યવાહી જેવા ગણાવેલા અપવાદો છે (નિયમ 35). કોઈ પક્ષકાર પ્રકાશન પહેલાં લેખિતમાં તે ગોપનીય રાખવા વિનંતી ન કરે, તો DIAC એવોર્ડ પ્રકાશિત કરી શકે છે (નિયમ 31.3).

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.

છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.

16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp